พัฒนาการของภาษาศาสตร์

ทฤษฎีภาษาศาสตร์ ๑

วิโรจน์  อรุณมานะกุล

ภาควิชาภาษาศาสตร์  คณะอักษรศาสตร์  จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

คำนำ

หนังสือเล่มนี้พัฒนาขึ้นมาเพื่อใช้ประกอบการสอนในรายวิชาทฤษฎีภาษาศาสตร์ (Linguistic Theories) มาตั้งแต่ปีพ.ศ. ๒๕๔๙ วิชานี้เป็นรายวิชาบังคับในหลักสูตรมหาบัณฑิตและดุษฎีบัณฑิตสาขาวิชาภาษาศาสตร์ ณ เวลานั้น   ผู้เขียนได้ปรับแก้ไขและเพิ่มเติมเนื้อหาต่อเนื่องมาทุกปีการศึกษา ผู้อ่านควรมีความรู้พื้นฐานทางภาษาศาสตร์ทั้งในเรื่องสัทวิทยา วากยสัมพันธ์ และอรรถศาสตร์มาบ้าง   หนังสือเล่มนี้ไม่ได้เน้นที่การกล่าวถึงทฤษฎีภาษาศาสตร์ทฤษฎีใดโดยเฉพาะ  แต่ต้องการนำเสนอประวัติความเป็นมาและพัฒนาการของแนวคิดทางภาษาศาสตร์   โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อให้ผู้อ่านเข้าใจแนวคิดต่าง ๆ ที่เคยมีและมีอยู่ในทางภาษาศาสตร์ เพื่อให้เข้าใจความเป็นมา เงื่อนไข และบริบทความสนใจทางภาษาศาสตร์ในช่วงเวลาต่าง ๆ ว่าเป็นอย่างไร  เหตุใดแนวคิดแบบต่าง ๆ จึงเกิดขึ้นมาได้ ผู้เขียนจะกล่าวถึงพัฒนาการและทฤษฎีที่สำคัญและเป็นที่รู้จักกันดี   ทั้งนี้เพื่อให้ผู้อ่านเห็นภาพรวมของภาษาศาสตร์และพัฒนาการของภาษาศาสตร์ว่าเป็นมาอย่างไร

เนื้อหาแต่ละบทผู้เขียนเรียบเรียงขึ้นจากความเข้าใจของผู้เขียนหลังจากอ่านหนังสือ  บทความ  และเว็บไซต์ต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง  และอธิบายโดยยกตัวอย่างต่าง ๆ จากเอกสารต้นฉบับที่อ่านนั้นเป็นหลัก  แต่ละบทจึงเหมือนเป็นบทแนะนำเบื้องต้นของแต่ละทฤษฎีหรือแนวคิดที่จะทำให้ผู้อ่านได้เข้าใจภาพรวมและแนวคิดพื้นฐานที่สำคัญของทฤษฎีนั้น  เพื่อให้ผู้ที่สนใจทฤษฎีใดโดยเฉพาะสามารถศึกษาเพิ่มเติมเองในภายหลังได้ง่ายขึ้น  ในแต่ละบท อาจจะมีการกล่าวถึงผลงานหนังสือหรืองานวิจัยภาษาไทยที่น่าสนใจมาเสริมในส่วนที่เกี่ยวข้องบ้างเพื่อให้เห็นภาพการประยุกต์แนวคิดทฤษฎีต่าง ๆ กับการศึกษาภาษาไทยด้วย หรือหากมีข้อมูลเพิ่มเติมอื่น ๆ ที่น่าสนใจ เช่น วิดีทัศน์หรือหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ ผู้เขียนก็จะให้ url หรือทำ QR code ไว้สำหรับให้ผู้สนใจไปศึกษาเพิ่มเติมต่อเองได้   อนึ่ง  ผู้เขียนไม่ได้เขียนในลักษณะที่อ้างอิงที่มาของแต่ละตัวอย่างที่ยกมาใช้หรืออ้างอิงเนื้อหาแต่ละส่วนจากต้นฉบับโดยละเอียด  เพราะจะทำให้การบรรยายความเต็มไปด้วยการอ้างอิงที่มา (citation) ไม่เหมาะสำหรับผู้ที่อยากอ่านความอย่างต่อเนื่อง  รวมทั้งไม่ได้จัดลำดับตัวเลขรูปภาพหรือตัวอย่างให้เป็นระบบต่อเนื่องทั้งเล่มแต่อย่างใด  เพราะถือว่าแต่ละบทเป็นเนื้อหาที่เป็นอิสระจากบทอื่น ๆ  แต่ก็จะให้รายการอ้างอิงไว้ที่ตอนท้ายของแต่ละบท  ผู้อ่านสามารถไปติดตามอ่านรายละเอียดต่าง ๆ จากรายการเอกสารอ้างอิงที่ให้ไว้เองได้  หรืออ่านเพิ่มเติมจากต้นฉบับภาษาอังกฤษเล่มอื่น ๆ หรือจากหนังสือที่มีผู้เขียนเกี่ยวกับทฤษฎีนั้น  ๆ เป็นภาษาไทย เช่น “ทฤษฎีไวยากรณ์” (ศาสตราจารย์ ดร.อมรา ประสิทธิ์รัฐสินธุ์ และคณะ, 2554) และเนื่องจากแนวคิดและทฤษฎีภาษาศาสตร์นั้นมีอยู่มากมาย    ผู้เขียนจึงเลือกนำเสนอเฉพาะแนวคิดและทฤษฎีที่สำคัญได้เพียงส่วนหนึ่งเท่านั้น  ผู้อ่านพึงระลึกว่ายังมีแนวคิดและทฤษฎีภาษาศาสตร์ที่น่าสนใจอีกเป็นจำนวนไม่น้อยที่ยังไม่ได้นำมากล่าวในหนังสือเล่มนี้  เช่น  Role and Reference Grammar, Relational Grammar, Stratificational Grammar, Operator Grammar เป็นต้น

นอกจากนี้  การศึกษาภาษาศาสตร์ยังมีส่วนเกี่ยวข้องกับศาสตร์อื่น ๆ จนเกิดเป็นแขนงวิชาต่าง ๆ ของภาษาศาสตร์ เช่น ภาษาศาสตร์สังคม (sociolinguistics) ภาษาศาสตร์ชาติพันธุ์ (ethnolinguistics) ภาษาศาสตร์คอมพิวเตอร์ (computational linguistics) ภาษาศาสตร์ประยุกต์ (applied linguistics) ภาษาศาสตร์จิตวิทยา (psycholinguistics) ภาษาศาสตร์วิพากษ์ (critical linguistics) ภาษาศาสตร์คลินิก (clinical linguistics) นิติภาษาศาสตร์ (forensic linguistics) ภาษาศาสตร์ประสาทวิทยา (neurolinguistics) เป็นต้น  แขนงวิชาต่าง ๆ นี้ บางแขนงก็มีเปิดสอนในภาควิชาอยู่  แต่บางแขนงที่ไม่ได้มีวิชาเปิดสอนเฉพาะ เช่น ภาษาศาสตร์วิพากษ์ (critical linguistics)  ผู้เขียนจึงได้นำมากล่าวไว้ในหนังสือนี้ด้วยให้ผู้เรียนเห็นภาพของภาษาศาสตร์ที่รอบด้านขึ้น

เนื้อหาที่เขียนนี้  เรียบเรียงจากความเข้าใจของผู้เขียนเอง  ซึ่งหลาย ๆ ทฤษฎีก็เป็นเรื่องใหม่ที่ผู้เขียนต้องศึกษาด้วยตนเองเป็นหลัก  บางส่วนก็เป็นการเปรียบเทียบแสดงความคิดเห็นของผู้เขียนเอง  จึงอาจมีความคลาดเคลื่อนหรือยังไม่ถูกต้องนัก  หน้าที่ของผู้อ่านจึงไม่ใช่ยึดเอาสิ่งที่เขียนนี้เป็นสรณะ  แต่ควรอ่านและคิดพิจารณาประเด็นต่าง ๆ ว่าเห็นด้วยหรือไม่เห็นด้วย  ด้วยเหตุผลใด  เพราะการเรียนรู้ไม่ว่าจะเป็นศาสตร์ใด  คือการฝึกให้รู้จักคิด และสร้างความคิดเป็นของตนเอง   ผู้เขียนหวังว่า หนังสือเล่มนี้จะเป็นประโยชน์สำหรับนักศึกษาในสาขาภาษาศาสตร์ได้เห็นภาพโดยกว้างและความหลากหลายทางความคิดที่เกิดขึ้นในศาสตร์แห่งนี้   และสำหรับผู้อ่านที่ไม่ได้ศึกษาในสาขาวิชาภาษาศาสตร์  จะได้เห็นภาพและเข้าใจในความหลากหลายและความซับซ้อนของแนวคิดทางภาษาศาสตร์   ได้เข้าใจว่านักภาษาศาสตร์มีความคิดเกี่ยวกับภาษาและศึกษาภาษาในลักษณะใดบ้าง   และท้ายที่สุดอาจจะมีใจชอบในภาษาศาสตร์ซึ่งเป็นศาสตร์ที่มีความน่าสนใจและมีความเชื่อมโยงกับศาสตร์อื่น ๆ อีกมากมาย

หลังจากปรับแก้เพิ่มเติมเนื้อหามานานกว่า ๑๔ ปี  จำนวนหน้าจึงเพิ่มมากขึ้นกว่าห้าร้อยหน้า  เพื่อความสะดวกสำหรับผู้อ่านและการจัดทำต้นฉบับ  ผู้เขียนจึงแยกเนื้อหาออกเป็นสามเล่ม  เล่มแรกแสดงให้เห็นถึงพัฒนาการของภาษาศาสตร์  เล่มที่สองกล่าวถึงกลุ่มทฤษฎีที่เป็นไวยากรณ์เน้นรูปนัย  และเล่มที่สามเป็นกลุ่มทฤษฎีไวยากรณ์หน้าที่และภาษาศาสตร์ปริชาน

๑๔ พฤศจิกายน ๒๕๖๔

สารบัญ

ภาพรวมการศึกษาทางภาษาศาสตร์

ไวยากรณ์ดั้งเดิม

ภาษาศาสตร์เปรียบเทียบและเชิงประวัติ

ปฐมบทใหม่ของภาษาศาสตร์

ภาษาศาสตร์โครงสร้างสายอเมริกา

เฟิร์ธและภาษาศาสตร์สำนักลอนดอน

ภาษาศาสตร์สำนักปราก

ภาพรวมการศึกษาทางภาษาศาสตร์

Ling Theo Introduction

(https://youtu.be/F42ahy4_8EU)

ภาษาศาสตร์ในอดีต

การศึกษาภาษาศาสตร์แบบปัจจุบัน  กล่าวได้ว่ามีจุดเริ่มต้นในศตวรรษที่ 19 โดยแฟร์ดินองด์ เดอ โซซูร์ (Ferdinand de Saussure, ค.ศ.1857-1913) ซึ่งถือกันว่าเป็นผู้บุกเบิกการศึกษาภาษาศาสตร์ในปัจจุบัน  แต่ความจริงแล้ว  ความสนใจเรื่องภาษานั้นมีมาเนิ่นนาน    เพื่อให้เห็นถึงพัฒนาการของภาษาศาสตร์ที่สมบูรณ์   หนังสือเล่มนี้จึงจะกล่าวถึงการศึกษาภาษาที่มีมาแต่ในอดีตตั้งแต่ยุคกรีก โรมัน เรื่อยมาจนมีการสร้างแนวคิดเรื่องระบบไวยากรณ์ที่ใช้ในการเรียนการสอนภาษามาเนิ่นนาน  ที่เรียกกันว่าเป็นไวยากรณ์ดั้งเดิม (Traditional Grammar) จนกระทั่งมาถึงช่วงศตวรรษที่ 18 ที่มีการค้นพบว่าภาษาสันสกฤตนั้นก็มีความคล้ายคลึงกับภาษาละติน  จึงทำให้มีความสนใจศึกษาเปรียบเทียบระหว่างภาษาตระกูลต่าง ๆ พร้อมกับสืบสร้างหาภาษาที่เป็นภาษาดั้งเดิมหรือ Proto language ขึ้น   ความสนใจในการศึกษาเปรียบเทียบและสืบสร้างประวัติความเป็นมาของภาษานี้เป็นแขนงที่รู้จักกันในนามภาษาศาสตร์เปรียบเทียบและเชิงประวัติ (Comparative and Historical Linguistics)   นอกจากนี้ในยุคนี้  ก็เป็นยุคที่มีความตื่นตัวทางวิทยาศาสตร์ชีววิทยา  โดยที่ชาร์ล ดาร์วิน (Charles Darwin, ค.ศ.1809-1882) ได้ทำให้มีความสนใจศึกษาวิวัฒนาการของสิ่งมีชีวิต  ซึ่งก็ส่งผลให้นักภาษาศาสตร์มองหาวิวัฒนาการของภาษาและพยายามสร้างต้นไม้ตระกูลภาษา (family tree) ขึ้นมาในลักษณะเดียวกันกับต้นไม้แสดงสายพันธุ์ทางชีววิทยา  ความสนใจทางด้านภาษาศาสตร์เปรียบเทียบและเชิงประวัติมีมาตลอดจนถึงศตวรรษที่ 19 และถือเป็นกระแสหลักของภาษาศาสตร์ ในสมัยนั้น  การที่ความสนใจของนักภาษาศาสตร์ไปอยู่ที่การเปรียบเทียบคำระหว่างภาษา  ทำให้ความสนใจเรื่องอื่น ๆ ทางภาษาศาสตร์ต้องไปผูกอยู่กับศาสตร์อื่นแทน เช่น  จิตวิทยา (psychology) มานุษยวิทยา (anthropology)  สังคมวิทยา (sociology)   โดยที่นักจิตวิทยาพยายามที่จะอธิบายเรื่องจิตมนุษย์ (human mind) โดยใช้หลักฐานจากภาษาเพื่อเป็นวิถีทางที่จะเข้าใจถึงธรรมชาติของจิตมนุษย์   ส่วนนักมานุษยวิทยา (anthropologist) ซึ่งต้องศึกษาชุมชนและวัฒนธรรมชุมชนนั้น  มีความจำเป็นต้องไปเกี่ยวข้องกับการวิเคราะห์ทำความเข้าใจภาษาใหม่ ๆ ของชนแต่ละกลุ่ม   และเพราะนักภาษาศาสตร์ในยุคนั้นไม่ได้สนใจเรื่องเหล่านี้ ฟรานซ์ โบแอส  (Franz Boas, ค.ศ.1859-1942) ซึ่งเป็นผู้บุกเบิกของภาษาศาสตร์มานุษยวิทยา (anthropological linguistics)  จึงได้วางแนวทางอย่างเป็นวิทยาศาสตร์สำหรับใช้อธิบายภาษาใหม่ ๆ ที่พบ (scientific description of living language)

ยุคเริ่มต้นภาษาศาสตร์สมัยใหม่

จวบจนเมื่อโซซูร์ (Saussure) ได้ชี้ให้เห็นแนวทางใหม่ในการศึกษาภาษา คือการมองหาระบบของภาษานั้น ๆ เอง  การศึกษาภาษาศาสตร์แบบเฉพาะสมัย (synchronic) จึงเกิดขึ้นและเป็นจุดเริ่มต้นการศึกษาภาษาศาสตร์แบบใหม่ขึ้นมา  โซซูร์บรรยายความคิดเขาในวิชาที่เขาสอนคือ general linguistics แต่เขาก็ไม่ได้เขียนสิ่งที่เขาสอนออกมาเป็นหนังสือ  เนื้อหาที่เขาสอนนี้ถูกเรียบเรียงขึ้นจากสมุดจดคำบรรยายของลูกศิษย์เขาในภายหลัง  แล้วจัดพิมพ์เป็นหนังสือ Cours de linguistique generale (Course in General Linguistics) ในปี ค.ศ.1916   โซซูร์มองว่าเราควรสนใจศึกษาภาษาในส่วนที่เป็นระบบนามธรรมภายในหรือ langue เป็นหลัก ไม่ใช่ parole หรือตัวภาษาที่ปรากฏออกมาซึ่งเป็นเรื่องของผู้พูดแต่ละคน  เพราะ langue เป็นระบบนามธรรม (abstract system) ของภาษาร่วมกันของคนในสังคมนั้น ๆ ที่ทำให้คนเราสามารถใช้ภาษาสื่อสารระหว่างกันได้   ความคิดของโซซูร์ทำให้แนวทางของภาษาศาสตร์เปลี่ยนจากที่ยึดกับทฤษฎีวิวัฒนาการตามแบบของชีววิทยา มาสนใจหาระบบภายในซึ่งสอดคล้องกับแนวทางทางวิทยาศาสตร์แบบเคมีแทน

หลังจากนั้น  พอดีเป็นยุคของการสิ้นสงครามโลกครั้งที่ 1 ด้วย  กระแสหลักของภาษาศาสตร์ที่มีเยอรมันเป็นผู้นำมาเป็นศตวรรษก็เริ่มหมดไป  เกิดแนวคิดใหม่ทางภาษาศาสตร์ในที่อื่น ๆ คือในยุโรปและอเมริกาขึ้น  แต่ละที่ก็เสนอแนวคิดของสำนักตัวเอง  เช่น ภาษาศาสตร์โครงสร้างสายอเมริกา (American structuralist),  ภาษาศาสตร์สำนักลอนดอน (London school), ภาษาศาสตร์สำนักปราก (Prague school), ภาษาศาสตร์สำนักโคเปนเฮเกน (Copenhagen school)  เนื้อหาสาระโดยหลักก็ไม่ได้ต่างกันมาก เป็นแนวคิดที่เรียกว่าโครงสร้างนิยม (structuralism) เหมือนกันได้   (จะมีแตกต่างกันอยู่บ้าง  เช่น ที่สำนักลอนดอนให้ความสำคัญกับบริบทสถานการณ์ และที่สำนักปรากให้ความสำคัญกับหน้าที่ของภาษา)   แนวคิดสำคัญของแนวคิดแบบโครงสร้าง คือ เน้นการศึกษาความเป็นระบบ (systematic) ตามแนวคิดเรื่อง langue ของโซซูร์  มีการให้ความสำคัญกับการวิเคราะห์หาสิ่งที่เป็นนามธรรม (abstract level of analysis) ว่าเป็นสิ่งสำคัญกว่า และการให้ความสำคัญกับรูปนัย (form) มากกว่าความหมาย (meaning), และเปลี่ยนมามองภาษาเขียนว่าสำคัญเป็นรองภาษาพูด   ยุคนี้เป็นยุคที่นักภาษาศาสตร์มองว่าภาษาเป็นสิ่งที่เป็นระบบ (system) และมีโครงสร้างภายใน (structure)  ยุคนี้จึงเป็นการศึกษาภาษาศาสตร์ที่เน้นการศึกษาภาษาแบบหาโครงสร้างของภาษาในระดับต่าง ๆ  เป็นยุคของภาษาศาสตร์โครงสร้าง (Structural Linguistics)  พัฒนาการทางวิทยาศาสตร์เองก็มีผลต่อการศึกษาภาษาศาสตร์ในยุคนี้  ที่ทำให้นักภาษาศาสตร์พยายามศึกษาภาษาอย่างเป็นวิทยาศาสตร์  ดังที่ปรากฏว่ามีการให้นิยามภาษาศาสตร์ในยุคนี้ว่าคือ การศึกษาภาษาอย่างเป็นวิทยาศาสตร์  ดังนั้น  แนวคิดเรื่องการสร้างทฤษฎีต่าง ๆ จึงต้องอาศัยการสังเกตจากข้อมูลภาษาแล้วพยายามหาข้อสรุปหรือคำอธิบายต่อปรากฏการณ์ภาษาที่พบ

ในกลุ่มของนักภาษาศาสตร์โครงสร้างชาวอเมริกัน ที่สำคัญได้แก่ เอ็ดเวิร์ด ซาเพียร์ (Edward Sapir, ค.ศ.1884-1939) และเลนาร์ด บลูมฟิลด์ (Leonard Bloomfield, ค.ศ.1887-1949) กลุ่มนี้สนใจศึกษาภาษาแบบเชิงประจักษ์ (empirical) พยายามหาระบบภาษาในระดับต่าง ๆ ตั้งแต่ระบบเสียง ระบบวิทยาหน่วยคำ ระบบไวยากรณ์  โดยอาศัยการวิเคราะห์จากข้อมูลจริงที่จับต้องได้  และไม่ใช้ความหมายมาเกี่ยวข้องโดยตรง  เนื่องจากเห็นว่าความหมายเป็นสิ่งที่ไม่สามารถอธิบายได้ชัดเจน  จะทำให้การศึกษาไม่เป็นวิทยาศาสตร์พอ   บลูมฟิลด์เป็นพวกนักพฤติกรรมนิยม (behaviorist) เพราะมองภาษาโดยอาศัยแนวคิดทางจิตวิทยาเรื่องสิ่งเร้า (stimulus) และการตอบสนอง (response)  ในขณะที่ซาเพียร์เป็นที่รู้จักดีในฐานะที่เป็นนักมานุษยวิทยาด้วย  และก็มีเบนจามิน ลี วอร์ฟ (Benjamin Lee Whorf, ค.ศ.1897-1941) ลูกศิษย์ของซาเพียร์ที่นำเสนอความคิดต่อจากซาเพียร์ โดยกล่าวถึงความสัมพันธ์ของภาษา ความคิด กับวัฒนธรรม ซึ่งรู้จักกันดีในชื่อของสมมติฐานซาเพียร์-วอร์ฟ (Sapir-Whorf hypothesis)

ในขณะที่ทางอังกฤษ นำโดยเฟิร์ธ (J.R. Firth, ค.ศ.1890-1960) ให้ความสำคัญกับบริบทสถานการณ์ด้วย   ซึ่งนำไปสู่แนวคิดที่มองภาษาเป็นเรื่องที่เกี่ยวข้องกับสถานการณ์การใช้   แตกต่างจากนักภาษาศาสตร์โครงสร้างอื่น ๆ ตรงที่ไม่ได้มองระบบของภาษาว่าประกอบด้วยระบบย่อย ๆ ที่เป็นอิสระจากกัน เช่น  สัทวิทยา วิทยาหน่วยคำ วากยสัมพันธ์ เหมือนพวกบลูมฟิลด์ แต่มองว่าเป็นพหุระบบ (polysystemic) ซึ่งมีการทับซ้อนและข้ามระดับ (level) กันได้    ต่อมาฮัลลิเดย์ (M.A.K Halliday, ค.ศ.1925-2018) จึงได้พัฒนาทฤษฎีไวยากรณ์ระบบ-หน้าที่ (Systemic Functional Grammar) ต่อจากงานของเฟิร์ธ โดยให้เป็นทฤษฎีที่เน้นทางด้านหน้าที่และความหมายมากกว่ารูปแบบหรือโครงสร้าง     ระบบในทฤษฎีนี้มีลักษณะเป็นเซ็ทของตัวเลือกต่าง ๆ และเงื่อนไขของแต่ละตัวเลือกตามเงื่อนไขหน้าที่การใช้  ไม่ใช่ระบบที่เน้นโครงสร้างองค์ประกอบ

ส่วนในยุโรป  ในส่วนของสำนักปราก (Prague school) มีบุคคลสำคัญ 3 คน คือ โรมัน จาคอบสัน (Roman Jacobson,  ค.ศ.1896-1982), นิโคไล ทรูเบ็ตซกอย (Nikolay Trubetzkoy, ค.ศ.1890-1938) และเซรีเก คาร์เชฟสกีย์ (Sergei Karcevskiy)  พวกนี้พูดถึงเรื่องของความแปลกเด่น (markedness) ด้วย โดยมองว่าหน่วยบางตัวจะแปลกเด่น (mark) มากกว่าบางตัว  งานที่โดดเด่นจากนักภาษาศาสตร์กลุ่มนี้เป็นเรื่องทางสัทวิทยา  โดยเฉพาะการนำเสนอเรื่องลักษณ์เด่นจำแนก (distinctive feature) จากเจค็อบสัน   แนวคิดในเรื่องไวยากรณ์หน้าที่  เช่นงานของทาลมี กิวอน (Talmy Givón, ค.ศ.1890-ปัจจุบัน) ก็รับแนวคิดเรื่องหน้าที่มาจากงานของพวกสำนักปรากนี้    ในขณะที่ทางสำนักโคเปนเฮเกน (Copenhagen school) ได้ขยายงานของโซซูร์มาตามแนวเน้นความสัมพันธ์ (relational)  มีลักษณะที่เป็นนามธรรมมากขึ้นกว่างานของพวกนักภาษาศาสตร์โครงสร้างอเมริกาและของพวกสำนักปราก

พอมาในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่ 2  นักภาษาศาสตร์สนใจแนวทางที่เป็นพีชคณิต (algebraic) มากขึ้น  หนังสือ Methods of Structural Linguistics ของเซลลิก แฮร์ริส (Zellig Harris, ค.ศ.1909-1992)  เป็นงานที่มีลักษณะการวิเคราะห์แบบที่เป็นระบบและประยุกต์ความรู้ทางคณิตศาสตร์เข้ามาในงานทางด้านวากยสัมพันธ์ด้วยในช่วงนี้ แฮร์ริสเป็นผู้ก่อตั้งภาควิชาภาษาศาสตร์ที่มหาวิทยาลัยเพนซิลวาเนีย และเป็นอาจารย์ของโนม ชอมสกี (Noam Chomsky, ค.ศ.1928-ปัจจุบัน)  งานของเคนเน็ท ไพก์ (Kenneth L. Pike, ค.ศ.1912-2000) ในเรื่อง Tagmemics ก็เสนอมาเพื่อการวิเคราะห์ภาษาต่าง ๆ ในงานภาษาศาสตร์ภาคสนามโดยเฉพาะนักภาษาศาสตร์ในกลุ่ม SIL   อีกคนในกลุ่มยุคหลังบลูมฟิลด์ (Post Bloomfieldian) ที่เป็นที่รู้จักกันดีคือ ชาร์ลฮอกเก็ต (Charles F. Hockett, ค.ศ.1916-2000) ซึ่งเป็นผู้สืบทอดงานของบลูมฟิลด์   ความสนใจทางด้านวากยสัมพันธ์ในยุโรปก็มีเช่นกัน  โดยมีลูเซียง เตนีแอร์  (Lucien Tesnière, ค.ศ.1893-1954) เป็นผู้บุกเบิกงานด้านไวยากรณ์วาเลนซี (Valency Grammar) ซึ่งเป็นรากฐานของไวยากรณ์พึ่งพา (dependency grammar) ในเวลาต่อมา

ยุคไวยากรณ์เพิ่มพูน

งานของภาษาศาสตร์กระแสหลักในช่วงทศวรรษ 1960 เป็นต้นมา  เป็นผลพวงมาจากงานของชอมสกี (Noam Chomsky) ซึ่งเป็นลูกศิษย์ของเซลลิก แฮร์ริส (Zellig Harris)    ชอมสกีเป็นผู้ทำให้การศึกษาทางภาษาศาสตร์เปลี่ยนแปลงอย่างมาก  ทำให้เป็นแนวทางที่ทำให้เป็นวิทยาศาสตร์แบบคณิตศาสตร์มากขึ้น   ชอมสกีทำให้ความสนใจทางทฤษฎีภาษาศาสตร์มาอยู่ที่การหาแบบจำลองที่แสดงสามัตถิยะภาษา (competence) ของผู้พูดผู้ฟังในอุดมคติ (ideal native speaker and hearer)   ชอมสกีไม่ยอมรับแนวคิดที่มองภาษาเป็นเรื่องของปรากฏการณ์ทางพฤติกรรม  แต่กลับมองว่าเป็นความสามารถที่คนเรามีมาแต่กำเนิด เป็นสิ่งที่ติดตัวแต่กำเนิด (innate)  ชอมสกีมองว่าการดูแต่ข้อมูลภาษา  สิ่งที่ได้จะได้เห็นแต่เพียงโครงสร้างผิว (surface structure) ไม่ใช่โครงสร้างลึก (deep structure)  ข้อมูลที่ได้จากนึกคิดเอาเองซึ่งไม่เป็นที่ยอมรับกันในยุคของไวยากรณ์โครงสร้าง ก็มาเป็นที่ยอมรับว่าเหมาะสมที่จะใช้มากกว่า  เพราะชอมสกีได้ชี้ให้เห็นว่าการใช้แต่ข้อมูลภาษาที่เกิดขึ้นจริงอย่างเดียวนั้นไม่เพียงพอต่อการพยายามอธิบายกลไกภาษาของมนุษย์  ชอมสกีนำเสนอแนวคิดเรื่องความรู้แต่กำเนิด (innateness) ว่าภาษาเป็นคุณสมบัติจำเพาะที่มีอยู่แต่ในมนุษย์เท่านั้น เป็นความสามารถที่ทำให้เราพัฒนาความสามารถทางภาษาขึ้นมาได้  ยุคนี้เป็นยุคที่ระบบไวยากรณ์เรียกว่าเป็นไวยากรณ์เพิ่มพูน (generative grammar) เพราะสะท้อนให้เห็นว่าด้วยระบบกฎไวยากรณ์ที่จำกัด  แต่มนุษย์สามารถสร้างและเข้าใจประโยคต่าง ๆ ได้ไม่จำกัดแม้จะไม่เคยใช้หรือได้ยินประโยคเช่นนั้นมาก่อน  เป็นคุณสมบัติที่เรียกว่าเป็นการสร้างสรรค์ (creativity) ทางภาษาของมนุษย์   ระบบไวยากรณ์ที่ชอมสกีนำเสนอได้ทำให้เกิดความตื่นตัวทางภาษาศาสตร์เป็นอย่างมาก  ทั้งผู้ที่เห็นด้วยและไม่เห็นด้วย  โดยเฉพาะในช่วงทศวรรษ 1960-1970 ที่มีแนวคิดต่าง ๆ ออกมาโต้แย้งกันมาก  เป็นช่วงที่เกิดแนวคิดที่ต่อยอดไปเป็นอรรถศาสตร์เพิ่มพูน (generative semantics)    แนวคิดของชอมสกีเป็นที่ยอมรับเป็นกระแสหลักในอเมริกามาตั้งแต่ช่วงกลางของ 1960s ตั้งแต่งานทฤษฎีมาตรฐาน (Standard Theory) ถูกนำเสนอออกมา

จากแนวคิดเรื่องโครงสร้างลึกที่มีผู้ขยายต่อมาเป็นอรรถศาสตร์เพิ่มพูน   ซึ่ง ชอมสกีไม่เห็นด้วยกับแนวคิดดังกล่าวและได้แก้ไขปรับปรุงทฤษฎีตัวเองใหม่   มีการเพิ่มเงื่อนไขบังคับของกฎการปริวรรต (Transformational rule) มากขึ้น  พัฒนาการของทฤษฎีของ ชอมสกีมีการเปลี่ยนแปลงต่อเนื่องมาเรื่อยจนเป็นไวยากรณ์กำกับและผูกยึด (Government and Binding Theory)   และมินิมัลลิสต์โปรแกรม (Minimalist Program) ในปัจจุบัน

ผลพวงจากการนำเสนอแนวคิดทฤษฎีภาษาศาสตร์ของชอมสกีนั้นทำให้เกิดทฤษฎีต่าง ๆ ขึ้นอีกมากมาย  ทฤษฎีเหล่านี้นำเสนอแนวคิดบางอย่างที่แตกต่างไป  แต่ในภาพรวมก็ยังจัดได้ว่าเป็นไวยากรณ์แบบเพิ่มพูน  เช่น  ทฤษฎีไวยากรณ์ศัพทการก (Lexicase Theory) ของสแตนลี สตารอสตา (Stanley Starosta, ค.ศ.1939-2002) ซึ่งมองแย้งว่าไม่มีสิ่งที่เป็นโครงสร้างลึก  อีกทั้งการก (case) ที่ควรจะเป็นก็จะต่างจากการกระดับลึก (deep case) ที่ชาร์ล ฟิลมอร์ (Charles J. Fillmore, ค.ศ.1929-2014) นำเสนอในไวยากรณ์การก (Case Grammar)   นอกจากนี้  ก็มีทฤษฎีไวยากรณ์สัมพันธ์ (Relational Grammar) ที่เดวิด เพิร์ลมูตเทอร์ (David Perlmutter, ค.ศ.1938-ปัจจุบัน) นำแย้งว่าการแปลงจากประโยคกรรตุ (active) เป็นประโยคกรรม (passive) นั้นไม่ใช่เรื่องของการใช้กฎปริวรรต  แต่เป็นผลของการเน้นความสัมพันธ์ (relation) ที่ต่างกัน   และก็มีผู้นำเสนอไวยากรณ์ที่ใช้หลักการซ้อนรวม (unification) ลักษณ์  เช่น ไวยากรณ์ศัพทหน้าที่ (Lexical Functional Grammar) และไวยากรณ์โครงสร้างวลีเน้นส่วนหลัก  (Head Driven Phrase Structure Grammar)  ซึ่งเป็นไวยากรณ์ที่เน้นรูปนัย (formal grammar) ประเภทหนึ่งและเป็นไวยากรณ์ที่เป็นที่รู้จักและใช้ในงานทางภาษาศาสตร์คอมพิวเตอร์อย่างแพร่หลาย

ทฤษฎีภาษาศาสตร์แนวอื่น ๆ

ทฤษฎีภาษาศาสตร์จำนวนมากมองความสัมพันธ์ระหว่างหน่วยต่าง ๆ โดยมองเป็นโครงสร้างที่หน่วยเล็กรวมเป็นหน่วยใหญ่ขึ้นมา  ซึ่งเป็นแนวคิดพื้นฐานที่มีมาตั้งแต่สมัยไวยากรณ์โครงสร้าง  แต่ก็มีนักภาษาศาสตร์อีกกลุ่มหนึ่งที่มองระบบภาษาต่างออกไป  คือ  มองว่าความสัมพันธ์ระหว่างหน่วยต่าง ๆ อาจไม่ต้องสร้างรูปแทน (representation) ใหม่ขึ้นมา  ในกลุ่มนี้ไม่มองโครงสร้างเป็นแบบหน่วยประกอบ (constituent)  แต่มองลักษณะเป็นหน่วยพึ่งพา (dependency) เช่น  ไวยากรณ์คำ (Word Grammar) ของริชาร์ด ฮัดสัน (Richard Hudson, ค.ศ.1939-ปัจจุบัน) ซึ่งมองว่าหน่วยสำคัญคือ คำ และความสัมพันธ์แบบพึ่งพาระหว่างคำในประโยค

อีกแนวคิดหนึ่งที่น่าสนใจ  คือแนวคิดในทฤษฎีอุตมผล (Optimality Theory) ซึ่งเริ่มต้นจากงานของพรินซ์และสโมเลนสกี (Prince and Smolensky) ที่อธิบายระบบเสียงด้วยวิธีการกำหนดข้อบังคับ (constraint) และให้ระบบหาผลที่ดี (optimal) ที่สุด คือมีความขัดแย้งของข้อบังคับน้อยที่สุด ซึ่งแตกต่างไปจากแนวคิดเดิม ๆ ที่มองหาคำอธิบายระบบในรูปของกฎต่าง ๆ   แนวคิดทฤษฎีอุตมผลนี้มีผู้สนใจและขยายไปสู่การอธิบายปรากฏการณ์ในระดับอื่น เช่น วากยสัมพันธ์ในเวลาต่อมา   อีกแนวคิดหนึ่งที่ไม่มองระบบไวยากรณ์เป็นกฎที่ตายตัว แยกจากกันชัดเจน  (discrete)  แต่มองเป็นแบบความน่าจะเป็น (probabilistic)  เรียกว่า ภาษาศาสตร์ความน่าจะเป็น (Probabilistic Linguistics)  ซึ่งมองว่าโครงสร้างบางแบบเป็นที่คุ้นเคยหรือมีความน่าจะเป็นมากกว่าโครงสร้างอื่น ๆ  และเรื่องความน่าจะเป็นนี้เป็นคุณสมบัติพื้นฐานอย่างหนึ่งของภาษา  ค่าความน่าจะเป็นนี้ได้มาจากความคุ้นเคยหรือประสบการณ์ทางภาษา  ซึ่งอาจประมาณได้หากสามารถรวบรวมคลังข้อมูลภาษาที่ใหญ่เพียงพอได้

นอกจากนี้  ยังมีนักภาษาศาสตร์อีกกลุ่มหนึ่งที่ไม่เชื่อว่า  ความสามารถทางภาษาเป็นลักษณะเฉพาะที่แยกจากระบบปริชานอื่น ๆ  แต่มองว่าเป็นการพัฒนาความสามารถนี้ขึ้นมาผ่านกลไกทางปริชานที่มนุษย์มีอยู่  กลุ่มนี้เริ่มมาจากกลุ่มของพวกอรรถศาสตร์เพิ่มพูน  แนวคิดกลุ่มภาษาศาสตร์ปริชาน (Cognitive Linguistics) นี้ เป็นที่สนใจมากในปัจจุบัน  สามารถใช้อธิบายเรื่องทางอรรถศาสตร์ได้ดี  เช่นงานทางด้านอรรถศาสตร์ปริชาน (Cognitive Semantics) ของจอร์จ เลคอฟ (George Lakoff)  ของเลนาร์ด ทาลมี (Leonard Talmy)   ในส่วนของระบบไวยากรณ์  ก็อธิบายในรูปของไวยากรณ์ปริชาน (Cognitive Grammar) ที่เชื่อมโยงโครงสร้างต่าง ๆ เข้ากับคำอธิบายทางปริชาน   และยังมองว่าระบบไวยากรณ์เป็นเรื่องของหน่วยสร้าง (construction) ซึ่งไม่จำเป็นว่าต้องเป็นคำแต่เป็นหน่วยสร้างระดับต่าง ๆ และความหมายของประโยคก็ไม่ได้มาจากความหมายของคำอย่างเดียวแต่มีความหมายที่ได้จากหน่วยสร้างนั้น ๆ ด้วย  ซึ่งเป็นที่มาของไวยากรณ์หน่วยสร้าง (Construction Grammar) ในปัจจุบัน

ภาษาศาสตร์กับศาสตร์อื่น ๆ

นอกจากการศึกษาภาษาเพื่อให้เข้าใจระบบหรือกลไกทางภาษาของมนุษย์แล้ว  ภาษาศาสตร์ยังเป็นศาสตร์ที่เกี่ยวข้องศาสตร์อื่น ๆ อีกมากมาย  เช่น  การศึกษาทางภาษาศาสตร์สังคม (sociolinguistics) ที่ศึกษาความแตกต่างของภาษาที่พบในกลุ่มคนในสังคมที่แตกต่างกัน ว่ามีปัจจัยอะไรบ้างที่มีผลทำให้มีลักษณะการใช้ภาษาที่ต่างกันในกลุ่มต่าง ๆ   การศึกษาทางภาษาศาสตร์ชาติพันธ์ (ethnolinguistics) ที่ศึกษาระบบความคิดความเชื่อของคนในสังคมวัฒนธรรมหนึ่งผ่านมิติทางภาษา   การศึกษาภาษาศาสตร์จิตวิทยา (psycholinguistics) ที่ศึกษาปัจจัยทางจิตวิทยาและระบบประสาทที่มีผลต่อการรับรู้และเข้าใจภาษา  การใช้ภาษา ตลอดจนถึงการรับภาษา    การศึกษาภาษาศาสตร์ประยุกต์ (applied linguistics) ที่เน้นนำความรู้ความเข้าใจทางภาษาศาสตร์ไปประยุกต์ในการเรียนการสอนภาษาหรืองานด้านอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องกับภาษา   การศึกษาภาษาศาสตร์คอมพิวเตอร์ (computational linguistics) ที่สนใจวิธีการพัฒนาระบบคอมพิวเตอร์ให้สามารถประมวลผลภาษาและดูเสมือนมีความสามารถทางภาษาเช่นเดียวกับมนุษย์  การศึกษานิติภาษาศาสตร์ (forensic linguistics) ที่เน้นการใช้ความรู้ทางภาษาศาสตร์ในงานนิติวิทยาศาสตร์  การศึกษาภาษาศาสตร์ประสาทวิทยา (neurolinguistics) ที่สนใจเรื่องระบบประสาทในสมองที่เกี่ยวข้องกับกลไกการรับรู้และเรียนรู้ภาษา การศึกษาทางภาษาศาสตร์วิพากษ์ (critical linguistics) ที่ว่าด้วยการวิพากษ์สังคมที่เรียกว่าวาทกรรมวิเคราะห์เชิงวิพากษ์ (critical discourse analysis)  โดยอาศัยหลักฐานทางภาษาที่พบในสื่อต่าง ๆ หรือจากการวิเคราะห์วาทกรรมต่าง ๆ  เพื่อเปิดเผยให้เห็นถึงอุดมการณ์ที่ซ่อนเร้น ต่อสู้และดำเนินอยู่ในสังคม

การเปลี่ยนแปลงศาสตร์กับการเปลี่ยนแปลงกระบวนทัศน์

เราอาจมองพัฒนาการของภาษาศาสตร์ในอีกลักษณะหนึ่ง  โดยมองจากกระแสความคิดหลักหรือกระบวนทัศน์ (paradigm) ที่เกิดขึ้นในสังคม ณ เวลานั้น ๆ    ในบทความของวิโนกราด (Winograd 1983) ได้กล่าวถึงพัฒนาการของภาษาศาสตร์ โดยเริ่มต้นพูดถึงว่า ลักษณะการพัฒนาทฤษฎีทางวิทยาศาสตร์นั้นเป็นอย่างไร  วิทยาศาสตร์เป็นเรื่องของการตอบคำถามหาคำอธิบายถึงปรากฏการณ์ทางธรรมชาติแบบหนึ่ง  คำอธิบายหรือทฤษฎีที่ใช้จะเป็นที่ยอมรับและพอใจอยู่ช่วงเวลาหนึ่งว่าสามารถให้คำอธิบายปรากฏการณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นได้  ทฤษฎีจะมีการพัฒนาไปเรื่อย ๆ เพื่อให้คำตอบที่ได้ครอบคลุมและเป็นที่พอใจมากขึ้น  จนกระทั่งมีผู้พบว่าแนวคิดทฤษฎีนั้นใช้อธิบายปรากฏการณ์บางอย่างไม่ได้  แรก ๆ ก็จะไม่เป็นที่ยอมรับกัน จนมีผู้เข้ามาศึกษาในจุดนี้มาก ๆ ก็จะเริ่มมองเห็นปรากฏการณ์ตรงนี้ชัดมากขึ้นและเห็นกันว่ากรอบความคิดของทฤษฎีเดิมนั้นใช้อธิบายเรื่องเหล่านี้ไม่ได้  ก็จะมีผู้เสนอทฤษฎีใหม่บนกรอบความคิดใหม่ขึ้นมา เกิดมีการปฏิวัติทางความคิดเกิดขึ้น    เรียกว่าเป็นการเปลี่ยนกระบวนทัศน์ (paradigm) เปลี่ยนกรอบความคิดของทฤษฎีเป็นอีกแบบ   แล้วก็จะพบว่าภายใต้กรอบความคิดใหม่ ทฤษฎีสามารถตอบคำถามหลาย ๆ คำถามที่ทฤษฎีเดิมตอบไม่ได้  โดยปกติแล้ว กว่าที่แนวทฤษฎีใหม่จะเป็นที่ยอมรับกันก็ต้องใช้เวลาช่วงหนึ่ง  โดยมากก็จนกว่านักวิทยาศาสตร์รุ่นใหม่จะก้าวมามีบทบาทแทนที่นักวิทยาศาสตร์รุ่นเก่า  โทมัส คูห์น  (Thomas Khun, คศ.1922-1996) กล่าวว่า การปฏิวัติความคิดของวิทยาศาสตร์ไม่ได้เกิดจากตัวปัญหาโดยตรง  แต่มีความสัมพันธ์กับสภาพสังคมและแนวคิดของผู้คนในขณะนั้น  ความสำเร็จของศาสตร์สาขาหนึ่งก็มีผลกระทบต่อการเปลี่ยนแปลงของศาสตร์ในอีกสาขาหนึ่ง  การเปลี่ยนแปลงของกรอบความคิดในเรื่องของการศึกษาทางภาษาก็เป็นไปในลักษณะเดียวกัน  วิโนกราด (Winograd 1983) พูดถึงการเปลี่ยนแปลงทางภาษาศาสตร์โดยการโยงให้เห็นลักษณะเด่นของทฤษฎีทางภาษาศาสตร์ในแต่ละช่วง  ดังสรุปดังนี้

ช่วงแรกที่เป็นไวยากรณ์บัญญัติ (prescriptive grammar) ภาษาเหมือนเป็นกฎเกณฑ์ที่ผู้เรียนจะต้องจดจำว่าเป็นอย่างไร ใช้อย่างไร  ภาษาศาสตร์จึงเป็นเหมือนกฎข้อบังคับ (linguistics as law)  มองว่าการใช้แบบไหนถึงจะถูก แบบไหนผิดหลักไวยากรณ์ ปัจจุบันนักภาษาศาสตร์ไม่ได้คิดเช่นนี้แล้ว  และยอมรับว่าภาษาเป็นสิ่งที่สามารถเปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลาได้

ในยุคการศึกษาภาษาศาสตร์เปรียบเทียบ (Comparative linguistics) เริ่มแรกที่มีการศึกษาเปรียบเทียบระหว่างภาษาก็มองการเปลี่ยนแปลงของภาษาหรือการกลายเสียงออกมาในรูปของกฎการกลายเสียงในลักษณะเหมือนกฎทางฟิสิกส์  ซึ่งเป็นจุดเริ่มของการพยายามทำให้ภาษาศาสตร์เป็นแบบวิทยาศาสตร์   ต่อมามีการมองเปรียบเทียบหาความสัมพันธ์ระหว่างภาษาและดูว่ามีการเปลี่ยนแปลงอย่างไร  ภาษาศาสตร์จึงเปรียบเหมือนชีววิทยา (linguistics as biology)  เหมือนกับการศึกษาทางชีววิทยาโดยทฤษฎีวิวัฒนาการของดาร์วิน นักภาษาศาสตร์ก็สร้างต้นไม้ตระกูลภาษาแบบเดียวกับที่ทฤษฎีของดาร์วินสร้างต้นไม้แสดงวิวัฒนาการของสายพันธุ์ต่าง ๆ   ภาษาอย่าง Proto-Indo-European  แรก ๆ ก็เป็นเรื่องที่น่าตื่นเต้นที่ได้ค้นพบความสัมพันธ์ระหว่างภาษาต่าง ๆ  ทำให้คนสนใจกันมาก จนไปเรื่อย ๆ ก็ไม่มีการค้นพบอะไรใหม่ ๆ ขึ้น

ในยุคของภาษาศาสตร์โครงสร้าง  ภาษาศาสตร์เปรียบเหมือนกับวิชาเคมี (linguistics as chemistry)  การเปลี่ยนแปลงในช่วงนี้เป็นการเปลี่ยนความสนใจจากเรื่องของการวิวัฒนาการของภาษามาที่โครงสร้างของภาษาโดยตรง   แนวคิดของพวกไวยากรณ์โครงสร้างได้รับอิทธิพลจากความคิดเรื่องพฤติกรรมนิยม (behaviorism) ของนักจิตวิทยาอเมริกันในยุคนั้น ซึ่งมองว่าวิธีการเดิมในทางจิตวิทยาที่อธิบายพฤติกรรมมนุษย์ในรูปแบบของกระบวนการทางจิต (mental process) นั้นยังไม่เป็นวิทยาศาสตร์พอ  การศึกษาโดยการสังเกตพฤติกรรมนั้นมีลักษณะที่เป็นภววิสัย (objective) มากกว่า  พอมาใช้กับเรื่องของภาษา ก็เลยเป็นการเน้นที่การสังเกตจากข้อมูลภาษาที่ได้มาจากการใช้จริง  ส่วนที่มองว่าการศึกษาภาษาศาสตร์ในยุคนี้เปรียบเหมือนกับวิชาเคมี  เพราะลักษณะการวิเคราะห์ภาษาเป็นไปในทำนองนั้น  ในทางเคมีจะมีการทดลองเพื่อหาองค์ประกอบและหน่วยพื้นฐาน และดูว่าจะมีการรวมตัวกันเป็นสารประกอบต่าง ๆ ได้อย่างไร  เหมือนกับที่นักภาษาพยายามจัดระบบหาหน่วยเสียงในภาษาโดยดูจากข้อมูลภาษาที่ได้   ในขณะที่วิธีการของพวกไวยากรณ์โครงสร้างสามารถใช้กับการหาระบบเสียงได้ดี  การใช้กับระบบที่สูงขึ้นคือ ระดับวากยสัมพันธ์ เป็นไปได้ยากกว่า เพราะหน่วยพื้นฐานในระดับนี้ (ซึ่งก็คือหน่วยคำหรือ morpheme) มีมากกว่าจำนวนหน่วยพื้นฐานในระดับวิทยาหน่วยคำ

ยุคของไวยากรณ์เพิ่มพูน  ภาษาศาสตร์เปรียบเหมือนคณิตศาสตร์ (linguistics as mathematics)  ในยุคนี้กรอบความคิดเปลี่ยนไปจากที่เคยเชื่อถือข้อมูลจริงเป็นหลัก  ก็หันมาใช้ญาณทัศน์ (intuition) ของเจ้าของภาษาเป็นหลัก ชอมสกีเป็นผู้บุกเบิกของยุคนี้ เขามองว่าการจำกัดตัวเองอยู่กับการวิเคราะห์ข้อมูลอย่างเดียวไม่สามารถอธิบายลักษณะการใช้ภาษาแบบสร้างสรรค์ (creativity) ของมนุษย์ ได้  สิ่งที่สนใจศึกษาคือแบบจำลองที่อยู่เบื้องหลังที่ทำให้เราสามารถพูด ฟังภาษาได้  ซึ่งไม่ใช่สิ่งที่จะสังเกตเห็นได้โดยตรงเลยต้องอาศัยญาณทัศน์ช่วย  ชอมสกีได้แยกความแตกต่างระหว่างสิ่งที่เป็นกฤตกรรมภาษา (performance) คือการใช้ภาษาที่เกิดจริง  กับสามัตถิยะภาษา (competence) ซึ่งก็คือแบบจำลองที่แทนความรู้ทางภาษานี้   ภาษามีลักษณะคล้ายกับคณิตศาสตร์  ถ้าเราพิจารณาว่า ประโยค x ว่าถูกไวยากรณ์  (grammatical) หรือไม่  ก็เหมือนกับที่ทางคณิตศาสตร์ สามารถอธิบายว่า นิพจน์ (x+1)2 = x^2 +2x + 1 เป็นจริงหรือไม่   คณิตศาสตร์เป็นวิชาที่ว่าด้วยเซ็ทของกฎและกลไกที่ใช้ตัดสินว่านิพจน์ใดถูกตามหลักหรือไม่  พวกไวยากรณ์เพิ่มพูนมองภาษาเป็นเหมือนองค์ประกอบทางคณิตศาสตร์ (mathematical object) แล้วสร้างทฤษฎีที่ประกอบด้วยเซ็ทของสัจพจน์ (set of axiom) และกฎการอนุมาน (inference rules)  ประโยคที่ถูกไวยากรณ์คือประโยคที่สามารถอนุพัทธ์โครงสร้าง (derive structure) ขึ้นจากเซ็ทของกฎเหล่านี้   ความสำเร็จสำคัญของแนวคิดนี้เป็นประโยชน์ต่อการศึกษาทางวากยสัมพันธ์

ภาพรวมของแนวทางการศึกษาภาษาในลักษณะต่าง ๆ แบบที่กล่าวมานั้น  ทำให้เราเห็นว่า  แม้ภาษาจะเป็นสิ่งที่ติดตัวมนุษย์ที่เราได้ใช้เป็นประจำอยู่ทุกวันนั้นจนเหมือนเป็นสิ่งที่เราน่าจะรู้จักและเข้าใจดีนั้น  กลับเป็นสิ่งที่มีประเด็นให้ศึกษามาอย่างต่อเนื่องเป็นเวลายาวนาน  และมีวิธีการมองหรือศึกษาภาษาด้วยมิติหรือแนวคิดที่หลากหลาย  ศาสตร์แห่งการศึกษาภาษาจึงเป็นศาสตร์ที่น่าสนใจและท้าทายสำหรับผู้ที่ต้องการศึกษาเข้าใจภาษามนุษย์ ทำไมภาษามนุษย์จึงมีได้มากมายหลากหลายแตกต่างกันมากกว่า 7,000 ภาษา[1] และทำไมเด็กเกิดใหม่จึงสามารถเรียนรู้ภาษาใด ๆ ก็ได้

อ้างอิง

Sampson, Geoffrey (1980). Schools of Linguistics. Stanford U. Press

Winograd, T. (1983). Language as a Cognitive Process. Edward Arnold Publishing.

Mark Pagel: How language transformed humanity (2011)  https://youtu.be/ImQrUjlyHUg

Chomsky – Universal Grammar

https://youtu.be/xfiHd6DyuTU

ไวยากรณ์ดั้งเดิม

การศึกษาภาษายุคกรีกโรมัน

https://youtu.be/e6Nr7b6Ec2s

ก่อนที่ภาษาศาสตร์จะถูกมองและนิยามให้เป็นการศึกษาภาษาอย่างเป็นวิทยาศาสตร์ในศตวรรษที่ 19  ความสนใจในภาษาสามารถนับย้อนกลับไปได้ตั้งแต่ก่อนคริสตกาล   รากฐานของอารยธรรมตะวันตกปัจจุบันกำเนิดมาจากยุคกรีกและโรมัน  ในบทนี้จึงจะกล่าวถึงความคิดต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับภาษาที่เกิดขึ้นในยุคกรีก และสืบต่อมาในยุคโรมัน  จนกระทั่งพัฒนามาเป็นไวยากรณ์ดั้งเดิมแบบที่รู้จักกันในปัจจุบัน

อารยธรรมกรีกโบราณนั้นมีมานานกว่า 2000 ปีก่อนคริสตกาล (2000 BC) เรื่องราวต่าง ๆ ถูกถ่ายทอดกันมาในลักษณะเป็นเรื่องเล่าตำนาน เช่น สงครามกรุงทรอยในมหากาพย์อีเลียดและโอดีสซีย์ (Iliad and Odyssey)  กรีกเคยใช้ตัวเขียนในลักษณะเป็นตัวเขียนแทนพยางค์ (syllabic writing system) แต่ก็มีสัญลักษณ์บางตัวแทนคำ (logogram) บ้าง  แต่ภาษาเขียนสูญหายไปในช่วงยุคมืดของกรีก  (1200-800 BC)  จนมาถึง 800 BC จึงมามีตัวเขียนแบบตัวอักษร (alphabet) ที่นำมาจากชาวโพนีเซียน (Phoenician)  ทำให้มีการเขียนบันทึกงานวรรณกรรมอย่างอีเลียดและโอดีสซีย์ในระหว่างช่วง 750-700 BC โดยกวีโฮเมอร์ (Homer)  คุณลักษณะหนึ่งของวัฒนธรรมกรีกที่ทำให้สามารถสร้างนักปราชญ์มากมายมาจากการที่ชาวกรีก   แม้ว่าจะนับถือเทพเจ้าต่าง ๆ เหมือนคนในอารยธรรมอื่น ๆ  แต่เทพเจ้ากรีกนั้นไม่สามารถบังคับให้มนุษย์ทำสิ่งต่าง ๆ โดยไม่เต็มใจได้  ชาวกรีกจึงมีเจตจำนงเสรี (free will)   ผลที่เกิดตามมาก็คือ  มีการถกเถียงกันได้ มีการแสดงปัญญาความคิดเห็นที่แตกต่างกันได้ (intellectual disagreement)  และคุณลักษณะพิเศษของชาวกรีกอีกประการ  คือการรู้จักตั้งคำถามกับสิ่งต่าง ๆ ที่พบเห็นอยู่รอบตัว ในขณะที่ผู้คนในวัฒนธรรมอื่น ๆ มองเห็นเป็นเรื่องทั่วไป จึงทำให้มีความรู้ด้านต่าง ๆ เกิดขึ้นมากมาย

ในยุครุ่งเรืองของกรีกนั้น (classical age 510-323 BC)  นักคิดชาวกรีกสนใจในเรื่องธรรมชาติของความเป็นจริง (nature of reality) และธรรมชาติของความรู้ (nature of knowledge) นักปรัชญากรีกตั้งคำถามเรื่องการมีอยู่ของสิ่งต่าง ๆ ทำไมจึงมีสิ่งต่าง ๆ ในโลกนี้ พื้นฐานและธรรมชาติของสิ่งเหล่านี้คืออะไร   และมนุษย์เราสามารถรับรู้และเข้าถึงความจริงเหล่านี้ได้หรือไม่ จะเข้าถึงได้ด้วยวิธีการใด  บทบาทที่ภาษาเป็นที่สนใจในยุคนี้  ก็เพราะมีความคิดที่ว่าการแสวงหาความเป็นจริงนั้น  ภาษาและการถกเถียงเป็นเครื่องมือที่จะทำให้เข้าถึงความเป็นจริงนี้ได้หรือไม่   ความคิดที่เกี่ยวข้องกับภาษาที่โต้เถียงกันอย่างแพร่หลายในยุคนี้  คือความคิดที่ว่าภาษาสะท้อนความจริงในธรรมชาติหรือเป็นเพียงสิ่งที่สร้างขึ้น (nature หรือ convention)  และความคิดที่ว่าด้วยรูปแบบภาษาที่พบว่าอธิบายได้ด้วยกฎหรือไม่ (analogy หรือ anomaly)

อารยธรรมกรีกดำเนินไปและขยายอาณาเขตอย่างมากในช่วงสมัยพระเจ้าอเล็กซานเดอร์ (Alexander, 336-323 BC) โดยสามารถมีชัยชนะเด็ดขาดเหนืออาณาจักรเปอร์เซียและสามารถแผ่อาณานิคมไปถึงอินเดีย  หลังการสิ้นพระชนม์ของพระเจ้าอเล็กซานเดอร์ กรีกเริ่มเสื่อมถอยลงแบ่งเป็นอาณาจักย่อย ๆ  แต่ยังคงวัฒนธรรมภาษากรีกในดินแดนเหล่านั้น   จนมาถูกยึดครองโดยอาณาจักรโรมันในปี 146 BC

Ancient Greece 101 | National Geographic

https://youtu.be/6bDrYTXQLu8

ภาษาสะท้อนธรรมชาติที่แท้จริงหรือถูกสร้างขึ้น

ข้อถกเถียงนี้มีมาตั้งแต่สมัยกรีก  ศตวรรษที่ 5 ก่อนคริสต์กาล  ประเด็นที่นักปราชญ์ชาวกรีกโต้เถียงกัน คือ ประเด็นว่าภาษาเป็นธรรมชาติ (nature หรือ phýsis ในภาษากรีก) หรือเป็นข้อตกลงร่วม (convention หรือ nomos ในภาษากรีก)  ถ้าหากว่าภาษามีลักษณะเป็นธรรมชาติ ก็หมายความว่า ภาษานั้นมีต้นกำเนิดจากหลักการที่เป็นนิรันดร (eternal) และไม่เปลี่ยนแปลง อยู่เหนือการควบคุมของมนุษย์  แต่ถ้าเป็นข้อตกลงร่วมกัน ก็หมายความว่า ภาษาเป็นเพียงส่วนหนึ่งของประเพณีแบบแผนของมนุษย์  เป็นสิ่งที่มนุษย์สร้างหรือกำหนดขึ้น  (ข้อถกเถียงประเด็นนี้เกิดขึ้นกับเรื่องต่าง ๆ ในสมัยนั้นด้วย  เช่น  เรื่องความเป็นรัฐ (state) เรื่องเทพเจ้า (gods) เป็นต้น)

ความแตกต่างตรงนี้ ถูกโต้เถียงกันผ่านประเด็นว่า มีความเชื่อมโยงกันระหว่างความหมายกับรูปคำหรือไม่  พวกที่เชื่อว่าภาษาเป็นธรรมชาติ (naturalist) คือกลุ่มที่เชื่อว่ามีความเป็นจริงที่สมบูรณ์อยู่  เช่น คราไทลัส (Cratylus) บอกว่า ทุกคำนั้นเป็นไปตามธรรมชาติของสิ่งที่มันแทน  ตัวอย่างที่ชัด คือ พวกคำเลียนเสียงธรรมชาติ (onomatopoeic words) ทั้งหลาย เช่น เสียงร้องของสัตว์ต่าง ๆ  เหมียว โฮ่ง    และก็มีคำพวกหนึ่งที่ถูกใช้แทนแหล่งที่มาของเสียงนั้น  เช่น  cuckoo  กาเหว่า  ฮูก  คำพวกนี้เป็นตัวอย่างที่สะท้อนว่าคำในภาษาเป็นการกำหนดชื่อเรียกหรือ naming ที่ตรงตามธรรมชาติที่แท้จริงของสิ่งนั้น   คำว่า  onomatopoeia หมายถึง  ‘creation of name’  แต่คำทั้งหมดในภาษาก็ไม่ได้มีลักษณะสะท้อนธรรมชาติเช่นนี้   พวก naturalist จึงอธิบายต่อว่าคำเลียนเสียงธรรมชาตินี้เป็นแกนกลางของวงศัพท์ในภาษาทั้งหมด  และหาคำอธิบายสำหรับคำอื่น ๆ   เช่น มองดูหาความเป็นธรรมชาติจากส่วนประกอบภายใน  ตัวอย่างสมมติ เช่น  เสียง /l/ ในคำ liquid, flow มีลักษณะเป็นเสียงลื่นไหล (liquid)  ดังนั้น คำเหล่านี้จึงมีลักษณะที่เป็นธรรมชาติอยู่ในตัว  คำอธิบายในลักษณะนี้ปัจจุบันเราเรียกว่า สัท-สัญญะ (sound-symbolism)  ส่วนคำอื่น ๆ ที่เหลือที่อธิบายด้วยหลักเหล่านี้ไม่ได้  ก็ต้องหาทางอธิบายโดยใช้วิธีการทางศัพทมูลวิทยา (etymology) แทน  แยกคร่าว ๆ เป็น 2 แบบ แบบแรก อธิบายว่าคำที่เห็นนั้นมีความหมายที่ขยายหรือเชื่อมโยงจากคำอื่นโดยวิธีการธรรมชาติหรือที่เรียกว่าอุปลักษณ์ (metaphor) เช่น the mouth of a river   ปากแม่น้ำ  แบบที่สอง คืออธิบายว่าคำกลายมาจากอีกคำหนึ่งผ่านกระบวนการแปลงคำ (derivation) ด้วยการ เติม ลบ แทนที่ หรือ ย้าย บางส่วนได้เพราะมีความเชื่อมโยงความหมายอย่างเป็นธรรมชาติเกิดขึ้น

ส่วนพวกที่เชื่อว่าภาษาเป็นข้อตกลงร่วม (conventionalist) นั้นมองทุกอย่างตรงกันข้ามว่าไม่มีความจริงแท้อยู่นอกเหนือจากที่เป็น  และภาษาไม่ได้สะท้อนความจริงของธรรมชาติ  ภาษาเป็นเพียงสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้นในสังคมวัฒนธรรมเท่านั้น  มีการเปลี่ยนแปลงไปตามสังคมกำหนด  เมื่อการเปลี่ยนแปลงเป็นที่ยอมรับแล้วก็จะสามารถใช้ได้ไม่แตกต่างจากแต่ก่อน   นอกจากนี้  ยังแย้งว่าถ้าดูคำเลียนเสียงธรรมชาติในภาษาที่ต่างกัน  ก็จะพบว่าแต่ละภาษาไม่ได้ออกเสียงเหมือนกันเสียทีเดียว    ส่วนบางคนเช่น เอพิคิวรัส (Epicurus, 341-270 BC) ก็เชื่อว่าเป็นทั้งสองแบบโดยเริ่มต้นภาษามีลักษณะเป็นธรรมชาติ แต่เมื่อมีการใช้ไปเรื่อย ๆ มีการปรับแก้ไขจึงเป็นข้อตกลงร่วมด้วย (convention)

ในงานของเพลโต (Plato, 428/427 – 348/347 BC) เรื่อง Cratylus เป็นบทการสนทนาของโสกราตีส (Socrates) เฮอร์โมเกนัส (Hermogenes) และคราไทรัส (Cratylus) ที่ว่าด้วยกำเนิดของภาษาและความสัมพันธ์ระหว่างคำกับความหมาย  เฮอร์โมเกนัสเป็นพวก conventionalist มองว่า onomata หรือ names[2] เป็นเรื่องที่คนเราตั้งขึ้นแล้วแต่ว่าจะเรียกสิ่งต่าง ๆ อย่างไร  เช่น อาจเรียกสิ่งที่เป็นม้า ว่า “คน” และเรียกสิ่งที่เป็นคนว่า “ม้า” ก็ได้

ในช่วงต้นเป็นการสนทนาระหว่างโสกราตีสและเฮอร์โมเกนัส โสกราตีสได้ชี้ให้เห็นว่าความคิดที่ว่าภาษาเป็นข้อตกลงร่วมกันในลักษณะที่เฮอร์โมเกนัสกล่าวมานั้นไม่ถูกเสียทีเดียว  เพราะไม่ใช่ว่าใครก็สามารถตั้งชื่อเรียกสิ่งต่าง ๆ ได้  เหมือนที่เราไม่สามารถสร้างสิ่งต่าง ๆ เพราะเราไม่มีความเชี่ยวชาญแบบช่างเฉพาะทางในเรื่องนั้น  ชื่อที่คิดว่าจะตั้งอย่างไรก็ได้ก็ไม่ใช่ชื่อที่แท้จริงเพราะไม่ได้ตั้งจากผู้รู้จริงในเรื่องนั้น  เหมือนเรือที่จะแล่นได้ต้องถูกสร้างโดยผู้เชี่ยวชาญการต่อเรือ  ภาษาก็เช่นกัน ใช่ว่าใครอยากตั้งชื่ออะไรอย่างไรก็ได้  ผู้รู้เท่านั้นจึงจะเรียกชื่อสิ่งนั้นได้ถูกต้องตามธรรมชาติของสิ่งนั้น  และชื่อที่เรียกสิ่งเดียวกันต่างกันในภาษาต่าง ๆ ก็ไม่แปลก  เพราะการหาคำที่เหมาะสมที่สุดของสิ่งนั้น ๆ เป็นเรื่องที่ต้องใช้ระบบเสียงในแต่ละภาษานั้นเอง  และหากเราเชื่อว่าประพจน์ (proposition) เป็นจริงหรือเท็จได้  หน่วยย่อยภายในนั้นก็ต้องบอกความเป็นจริงหรือเท็จได้ด้วย  คำจึงมีธรรมชาติที่แท้จริง (true nature) ของมัน มีชื่อที่แท้จริงที่สะท้อนความจริงแท้ของสิ่งนั้น  และหากเราจะเรียกสิ่งต่าง ๆ อย่างไรก็ได้ตามแต่ใจชอบ  เช่น บางคนเรียกมนุษย์ว่า “ม้า” เมื่อกล่าวว่า “ม้ามีสี่ขา” ก็จะเป็นจริงเฉพาะกับคนที่เรียกม้าว่า “ม้า” แต่จะเป็นเท็จสำหรับคนที่เรียกมนุษย์ว่า “ม้า” แล้วเราจะแสวงหาความจริงเท็จจากถ้อยคำต่าง ๆ ได้อย่างไร   แต่แน่นอนว่า ชื่อที่ตั้งหรือเรียกมาแต่แรกอาจมีการเปลี่ยนไปด้วยเหตุต่าง ๆ  ดังนั้นการศึกษาทางศัพทมูลวิทยา (etymology) จึงเป็นสิ่งสำคัญที่จะช่วยให้สืบกลับไปยังความคิดดั้งเดิมของคำนั้น ๆ ได้[3]  ส่วนในช่วงหลังเป็นการสนทนาหลักระหว่างโสกราตีสและคราไทรัส ซึ่งโสกราตีสก็กล่าวแย้งความคิดแบบ naturalist สุดขั้วของคราไทรัสที่มองว่าคำที่เรียกนั้นสามารถอธิบายธรรมชาติแท้จริงของสิ่งนั้นได้  ซึ่งหากการเรียกชื่อไม่สะท้อนความจริงของสิ่งนั้นก็เหมือนเราไม่ได้กล่าวถึงสิ่งนั้นเลย  โสกราตีสชี้ว่ามีจุดที่ต้องยอมรับว่าบางอย่างเป็นข้อตกลงร่วม อย่างเช่นคำบอกจำนวนนับ  เพราะตัวเลขต่าง ๆ มีไม่จำกัด ไม่มีทางที่จะมีคำที่แสดงความจริงของแต่ละจำนวนนับได้  แต่ต้องยอมรับว่ามีกฎบางอย่างที่เรากำหนดขึ้นเพื่อให้สร้างคำแทนตัวเลขที่ไม่จำกัดนั้นได้   อีกทั้งโสกราตีสก็ตั้งคำถามเรื่องของการสืบกลับหาความหมายของคำต่าง ๆ ว่ามีความน่าเชื่อถือมากน้อยเพียงใด  ในตอนท้าย โสกราตีสเสนอว่าเราน่าจะเรียนรู้เข้าใจสิ่งต่าง ๆ จากตัวของสิ่งนั้นเองมากกว่าที่จะอาศัยความเข้าใจจากชื่อที่ตั้งให้กับสิ่งต่าง ๆ  งาน Cratylus ทำให้มีผู้ตีความจุดยืนของเพลโตไปต่าง ๆ บ้างก็ว่าเห็นด้วยกับเฮอร์โมเกนัส บ้างก็ว่าเห็นด้วยกับคราไทรัส บ้างก็ว่าไม่เห็นด้วยกับทั้งสองแนวคิด

Cratylus

ความคิดของโสกราตีส (469–399 BC) ที่ปรากฏในงานเขียนเรื่อง Cratylus ถือได้ว่าเป็นความคิดของเพลโต (429–347 BC) ซึ่งเป็นลูกศิษย์ของโสกราตีส[4]   จากงานเขียน Cratylus ดูเหมือนโสกราตีสจะไม่ได้เห็นด้วยกับทั้งสองฝ่าย  แต่หากมองว่าการสนทนาทั้งหมดเป็นกระบวนการถามตอบเพื่อนำไปสู่การเข้าใจความจริง (truth)  โสกราตีสก็มีจุดยืนที่ตรงข้ามกับพวกโซฟิสต์ (Sophist) ซึ่งไม่เชื่อว่ามีความจริงแท้อยู่ (truth is an illusion)   เพลโตแย้งว่าถ้าเป็นตามแนวคิดแบบสัมพัทธ์ของโพรแทกอรัส (Protagoras' relativist idea) คือภาษาเป็นข้อตกลงร่วมแล้วละก็  การแสวงหาความรู้แท้จริงก็เป็นไปไม่ได้ (knowledge becomes impossible)  แต่เขาเชื่อว่าจะต้องมีสิ่งที่เป็นจริง (reality) อยู่อย่างอิสระจากมนุษย์ในโลกอุดมคติ  (ideal world)[5] สิ่งที่เป็นอุดมคตินี่เองที่ทำให้เราเข้าใจโลกได้ เข้าใจว่าอะไรคือสุนัข อะไรคือแมว ถึงแม้ว่าสุนัขหรือแมวแต่ละตัวจะมีรายละเอียดลักษณะที่แตกต่างกัน  ความจริงที่เป็นนิรันดรนี้อยู่นอกเหนือการรับรู้ของมนุษย์  เพลโตเปรียบการรับรู้ของเราว่าเหมือนเราเป็นมนุษย์ถ้ำที่เห็นโลกที่แท้จริงเพียงจากภาพเงาฉายผ่านกองไฟไปที่ผนัง  สิ่งที่เราเห็นหรือรับรู้จึงไม่ใช่ความจริงแท้  การเข้าถึงความจริงแท้ในโลกอุดมคติจึงต้องอาศัยการคิดใช้เหตุผล คำถามสำคัญจึงเป็นว่า  ภาษาเป็นเครื่องมือที่เราสามารถใช้เพื่อเข้าถึงความเป็นจริงนั้นด้วยวิธีการถกเถียงเพื่อก่อให้เกิดปัญญาหรือวิภาษวิธี (dialectic)  และคำที่เราเรียกชื่อสิ่งต่าง ๆ นั้นสะท้อนให้เห็นความเป็นจริงของสิ่งนั้นได้หรือไม่   ในหนังสือเรื่อง Crytalus ที่เพลโตเขียนถึงการถกเถียงระหว่างคราไทรัส และโสกราตีส เกี่ยวกับภาษาในเรื่องที่มาของคำ  รูปและความหมาย  เพื่อจะหาคำตอบว่ามีความเป็นจริงแท้แฝงอยู่ในแต่ละคำหรือไม่  (investigate the claim that language has truth encoded in its very words) เพลโตสรุปในเชิงว่าเป็นจริงเพียงบางส่วนเท่านั้น คือแม้ว่าภาษาจะมีลักษณะของความเป็นธรรมชาติอยู่ แต่ก็ปฏิเสธไม่ได้ว่ามีสิ่งที่เป็นข้อตกลงร่วมด้วย  อย่างไรก็ตาม  เพลโตก็มีคุณูปการต่อการศึกษาภาษา  เพราะเขาเป็นผู้แยกความต่างระหว่างประธาน (subject) และภาคแสดง (predicate) หรือแยกกลุ่มคำที่เป็นนามและกริยา[6]  โดยให้นามคือคำ (term) ที่ทำหน้าที่เป็นประธานของภาคแสดงได้ และกริยาคือคำที่แสดงการกระทำหรือคุณสมบัติ   และยังแยกกลุ่มหน่วยเสียง (segmental phoneme) ในภาษากรีกเป็นกลุ่มพยัญชนะและสระ

อริสโตเติล (Aristotle, 384-322 BC) ซึ่งเป็นลูกศิษย์ของเพลโต เห็นแย้งในเรื่องของโลกอุดมคติ (ideal world)  อริสโตเติลมองว่าแบบ (form) เป็นสิ่งที่ได้จากการรับรู้ (perceived) ไม่ใช่สิ่งที่มีอยู่อิสระนอกเหนือจากมนุษย์ในโลกอุดมคติแบบที่เพลโตว่าไว้ หากอธิบายโลกที่เป็นอยู่ผ่านการมีอยู่ของโลกอุดมคติที่มีแบบอุดมคติของสิ่งต่าง ๆ ก็ยังมีคำถามว่าแล้วจะอธิบายการมีอยู่ของโลกอุดมคตินั้นอย่างไรต่อ อริสโตเติลจึงมีลักษณะเป็นพวกเชิงประจักษ์ (empirical) มากกว่าที่แสวงหาความรู้จากการนิรนัย (deductive) หรือสรุปโดยคิดจากบนลงล่างแบบเพลโต  ในเรื่องของภาษา  ในขณะที่เพลโตยังตั้งคำถามเรื่องว่าภาษาเป็นเรื่องธรรมชาติหรือข้อตกลงร่วม  อริสโตเติลเชื่อว่าภาษาเป็นเรื่องของข้อตกลงร่วม คำไม่ได้ถูกตั้งขึ้นมาตามธรรมชาติ แม้แต่คำเลียนเสียงธรรมชาติในแต่ละภาษาก็ต่างกันตามลักษณะทางเสียงของแต่ละภาษา  อริสโตเติลสนใจภาษาในแง่ของการเป็นเครื่องมืออธิบายเรื่องตรรกศาสตร์  คำไม่ได้มีความจริงเท็จ ต่อเมื่อรวมกันเป็น  ประพจน์ (proposition) จึงจะมีความจริงเท็จได้  ในส่วนขององค์ความรู้เรื่องภาษา  อริสโตเติลเพิ่มประเภทคำอีกอย่างเป็น  คำนาม กริยา และสันธาน   และแยกความแตกต่างด้านลึงค์หรือเพศ (gender) ของคำออกเป็นปุลลึงค์ (masculine), สตรีลึงค์ (feminine), นปุงสกลึงค์ (neuter)  และแยกกาล (tense) ออกเป็นอดีตและปัจจุบัน

การค้นพบงานของอริสโตเติลที่ถูกหลงลืมไปในยุคกลาง มีอิทธิพลอย่างมากต่อการเกิดขึ้นของไวยากรณ์สเป็กคูเลทีฟ (speculative grammar) ซึ่งจะกล่าวถึงในภายหลัง

ภาษามีแบบแผนหรือไม่มีแบบแผน

ข้อถกเถียงเรื่องความเป็นธรรมชาติเองหรือข้อตกลงร่วมดังที่กล่าวมาได้ก่อให้เกิดการโต้เถียงเกี่ยวกับภาษาในเรื่องว่าคำต่าง ๆ สามารถเทียบแบบได้ด้วยกฎหรือไม่มีแบบแผนแน่นอน (analogy or anomaly)  ซึ่งเกิดขึ้นมาเพื่ออธิบายปรากฏการณ์ที่คำในภาษากรีกมีทั้งที่มีรูปปกติ (regular) และไม่ปกติ (irregular)   พวกที่เชื่อว่าภาษามีลักษณะเป็นระบบและมีแบบแผน (systemic and regular) คือพวกเชื่อในแบบแผน (analogist) ซึ่งมาจากแนวคิดแรกว่าภาษาเป็นข้อตกลงร่วม เป็นสิ่งที่มนุษย์กำหนดสร้างขึ้น  ส่วนพวกที่เชื่อตรงข้าม คือพวกไม่เชื่อในแบบแผน (anomalist) ซึ่งมาจากแนวคิดว่าภาษาเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นและสะท้อนธรรมชาติที่เป็นจริง    คำว่าการเทียบแบบ (analogy) ใช้ในความหมายเหมือนกับในทางคณิตศาสตร์ เช่น 6/3 = 4/2 = 2/1   ในเรื่องของภาษานี้   ก็ใช้หลักเดียวกัน   boy:boys = cow:cows = girl:girls   กล่าวคือถ้าให้ข้อมูลว่า  boy:boys = x:cows เราจะทำการเทียบได้ว่า x= cow

เนื่องจากธรรมชาติของภาษาจะมีทั้งคำปกติและไม่ปกติ   จึงไม่ใช่ว่า พวกไม่เชื่อในแบบแผนจะมองไม่เห็นหรือปฏิเสธว่าไม่มีแบบแผนหรือกฎในภาษาเสียเลย   แต่พวกนี้ชี้ให้เห็นว่า มีคำมากมายที่หาคำอธิบายไม่ได้  เช่น child:children  และในความสัมพันธ์ระหว่างรูปและความหมาย  ก็มีลักษณะไร้แบบแผน (anomalous) เหมือนกัน เช่น Athens เป็นรูปพหูพจน์แต่หมายถึงเมืองหนึ่งเมือง  หรือคำกรีก paidiom (child) ก็ไม่มีการบอกเพศ (gender)  ทั้ง ๆ ที่เด็กถ้าไม่เป็นชายก็ต้องเป็นหญิง  ตัวอย่างอื่น ๆ ที่ถูกยกมาสนับสนุนความคิดเรื่องการไม่มีแบบเทียบ ก็คือพวกคำพ้องความหมาย (synonymy) และคำพ้องรูป (homonymy) เพราะถ้าเนื้อแท้ของภาษามีลักษณะเป็นแบบแผนแล้ว  ทำไมจึงต้องมีคำพวกนี้ให้เป็นอุปสรรคต่อการใช้ภาษา   กล่าวโดยสรุป  ถ้าภาษามีลักษณะที่เป็นการกำหนดขึ้นเองจริง ภาษาก็ไม่ควรมีลักษณะที่ไม่มีแบบแผน (irregularity) เหล่านี้ ดังนั้น พวกไม่เชื่อในแบบแผนจึงเชื่อว่าภาษาเป็นธรรมชาติ ไม่ใช่ข้อตกลงร่วม   ส่วนพวกที่เชื่อในแบบแผนก็แย้งว่า ถ้าไม่มีรูปปกติ (regularity) มาก่อน เราจะตัดสินได้อย่างไรว่า คำนั้นเป็นรูปไม่ปกติ (irregular) ได้    ศูนย์กลางของสำนักนักปราชญ์ที่เชื่อในแบบแผนนั้นอยู่ที่เมืองอเล็กซานเดรีย (Alexandria) ที่อริสโตเติลอยู่   ในขณะที่ศูนย์กลางของสำนักนักปราชญ์ที่ไม่เชื่อในแบบแผนซึ่งเป็นพวกที่เรียกว่าสโตอิกนั้นอยู่ที่เมืองเพอร์กามอม (Pergamum)   ข้อโต้แย้งทั้งสองฝ่ายนั้น เถียงไปได้เรื่อย ๆ ตราบใดที่ไม่ยอมรับว่า ในภาษานั้นมีทั้งส่วนที่ไร้แบบแผนและมีแบบแผน

อย่างไรก็ตาม  พวกสโตอิกซึ่งถูกมองว่าเป็นพวกไม่เชื่อในแบบแผนกลับกลายเป็นพวกที่วางรากฐานของไวยากรณ์ดั้งเดิม (traditional grammar) จากงานด้านศัพทมูลวิทยา (etymology) ที่พยายามหาคำดั้งเดิมและความหมายที่แท้จริงเพราะเชื่อว่าคำเมื่อแรกใช้นั้นสะท้อนธรรมชาติที่แท้จริงของสิ่งนั้น ๆ[7]   ความที่เชื่อว่าภาษาเป็นหนทางแห่งการเข้าถึงความเป็นจริงจึงทำให้มีการศึกษาภาษาอย่างลึกซึ้งและเป็นรากฐานสำหรับการเขียนตำราไวยากรณ์ต่อมา ในขณะที่พวกสำนักอเล็กซานเดรีย (Alexandrian school) ซึ่งเป็นพวกที่เชื่อในแบบแผนเป็นผู้ที่ขยายงานของพวกสโตอิกนั้นต่อ  ฟังดูอาจจะแปลก  แต่พวกสโตอิกนั้นสนใจใน ปัญหาเชิงปรัชญาเรื่องกำเนิดของภาษา  สนใจตรรกะ (logic) และวาทศาสตร์ (rhetoric) และความเชื่อที่ว่า ธรรมชาติที่แท้จริงหาได้จากชื่อหรือคำที่แทนสิ่งต่าง ๆ  แต่กาลเวลาได้ทำให้มีความผิดเพี้ยนไป  จึงต้องสืบหาที่มาแต่ดั้งเดิมเพื่อให้เข้าใจความหมายที่แท้จริงของคำนั้น ๆ ได้  ขณะที่พวกสำนักอเล็กซานเดรียสนใจมองหาแบบแผนของภาษา  จึงทำให้เห็นความเป็นหมวดหมู่ของคำจัดเป็นหมวดคำต่าง ๆ ได้  และใช้หลักการเทียบแบบในการช่วยตัดสินว่าคำที่ถูกต้องกว่าควรเป็นคำใด  นำไปสู่การศึกษาภาษาในเชิงวรรณวิจารณ์ (literary criticism) พวกนี้สนใจงานในอดีตโดยเฉพาะงานวรรณกรรมของโฮเมอร์ ซึ่งไม่มีการบันทึกไว้ชัดเจนว่าใช้อย่างไร  เลยต้องใช้วิธีการเทียบแบบเพื่อหาข้อสรุปเอา   ความสนใจภาษาในยุคนี้ของทั้งสองค่ายทำให้เห็นการผูกติดภาษากับการศึกษาในทางปรัชญาและในวรรณศิลป์

ไวยากรณ์กรีก

ในยุคของพวกโซฟิสต์ (Sophists) (5 ศตวรรษก่อนคริสตกาล) ซึ่งเป็นพวกหาเลี้ยงชีพด้วยการสอนเรื่องต่าง ๆ ตั้งแต่ วาทศาสตร์ (rhetoric) การเมือง ไวยากรณ์ ฟิสิกส์ ศัพทมูลวิทยา ประวัติศาสตร์ เป็นต้น และเชื่อว่าภาษาเป็นข้อตกลงร่วม เชื่อว่ามนุษย์เป็นผู้กำหนดสิ่งต่าง ๆ เอง   โพรแทกอรัส (Protagoras)  ซึ่งเป็นโซฟิสต์คนแรกเป็นผู้กล่าวถึงเพศทั้งสามในคำภาษากรีก   ส่วนผู้ที่แยกความต่างระหว่างนามและกริยาคือเพลโต  นามคือคำที่ทำหน้าที่เป็นประธาน (subject) ของภาคแสดง (predication)  และกริยาคือคำที่แสดงการกระทำหรือคุณลักษณะของภาคแสดง ซึ่งเป็นการแยกด้วยเหตุผลทางตรรกศาสตร์ที่มองประพจน์ (proposition) เป็นสองส่วนนี้   คำที่เป็นกริยาและคุณศัพท์จึงจัดเป็นหมวดเดียวกัน  กว่าจะมีการแยกคุณศัพท์ออกจากกริยาก็เป็นช่วงยุคกลาง (medieval period)   ต่อมาอริสโตเติลได้เพิ่มอีกหมวดคำเพิ่มจากที่เพลโตแยกสองหมวดไว้ คือ สันธาน (conjunction) ซึ่งหมายถึงคำอื่น ๆ ที่ไม่ใช่นามหรือกริยา  และความรู้ที่สำคัญอีกอย่างที่อริสโตเติลได้เสนอไว้คือเรื่องของ กาล (tense) ในภาษากรีกโดยสังเกตจากรูปแปรของกริยาและเสนอให้มีกาลที่เป็นปัจจุบัน (present) กับอดีต (past)

ในขณะที่อีกสำนักหนึ่ง  คือกลุ่มสโตอิก ซึ่งก่อตั้งโดยซีโน (Zeno) ในปี 315 BC และเป็นสำนักที่สอนเรื่องตรรกศาสตร์ (logic) คือภาษาและการใช้เหตุผล แยกออกเป็นวิภาษวิธี (dialectic) ซึ่งว่าด้วยเสียงกับความหมายความเป็นจริงเท็จและศาสตร์แห่งการสนทนาในรูปการถาม-ตอบ  ส่วนวาทศาสตร์ (rhetoric) ว่าด้วยการใช้ภาษาในรูปความต่อเนื่อง  ฟิสิกส์ (physics) คือการศึกษาเกี่ยวกับโลก  และจริยศาสตร์ (ethics) คือการอยู่อย่างสอดคล้องกับโลก  คนกลุ่มนี้มีปรัชญาความเชื่อว่ามนุษย์ควรจะอยู่อย่างกลมกลืนสอดคล้องกับธรรมชาติ  และยังยึดแนวคิดว่า ภาษาเป็นเครื่องมือสำหรับแสวงหาความรู้   และเป็นพวกที่ไม่เชื่อในแบบแผนเพราะมีความเชื่อตรงกันข้ามกับอริสโตเติลว่าภาษาเป็นธรรมชาติดังที่กล่าวมา  พวกสโตอิกเป็นพวกที่ทำให้มีการศึกษาภาษาอย่างจริงจัง   ได้สร้างทฤษฎีเกี่ยวกับภาษา (theory of speech) ว่าประกอบด้วย  phone, lexis และ logos    phone  เป็นเสียงที่เปล่งออกมาจากร่างกาย  lexis เป็นการที่นำเสียงมาเขียนต่อกัน ซึ่งไม่จำเป็นต้องมีความหมาย  เป็นเหมือนลำดับชุดของเสียง (sound sequence) ที่เป็นไปได้ทั้งหมดในภาษากรีก ตามลักษณะโครงสร้างพยางค์ แต่บางตัวก็จะไม่มีความหมาย  ส่วน logos  หมายถึงเฉพาะ lexis ส่วนที่มีความหมาย  ซึ่งแบ่งได้เป็น 5 กลุ่ม ได้แก่ วิสามานยนาม (proper noun), สามานยนาม (common noun), คำกริยา (verb), คำเชื่อม (linking word คือ คำบุพบทและสันธาน), และคำนำหน้านาม (article)  ซึ่งจะเห็นว่ามีการแยกกลุ่มนามออกเป็นวิสามานยนามและสามานยนาม สำหรับคำกริยาก็แยกการณ์ลักษณะ (aspect) เป็นสมบูรณ์ (complete) และไม่สมบูรณ์ (incomplete)  ทำให้การแบ่งกริยามีทั้งกาลและการณ์ลักษณะ  และยังมีการจัดประเภทของวิภัตติปัจจัย (inflexion)  มีการวิเคราะห์ประโยคตามประเภทของภาคแสดงที่มีในกริยาภาษากรีก เช่น  สกรรม (transitive), อกรรม (intransitive), อบุรุษ (impersonal)  เรื่องของการก (case) ก็มีการพูดถึงว่ามี 5 การก  และที่น่าสนใจคือ การพูดถึงความต่างระหว่างรูปและความหมายหรือสิ่งที่อยู่ในใจผู้พูดในลักษณะที่คล้ายกับที่โซซูร์พูดถึง สื่อสัญญะ (signifier) และสารสัญญะ (signified)   แนวคิดเรื่องไวยากรณ์ (grammar) ของกลุ่มนี้ยังคงสอนสืบต่อมาควบคู่ไปกับแนวคิดของสำนักอเล็กซานเดรียไปจนถึงยุคหลังคริสตกาล[8]

ในช่วงศตวรรษที่ 3 ก่อนคริสตศักราช ซึ่งเป็นช่วงที่เรียกว่ายุคอเล็กซานเดรีย (Alexandria period)  การศึกษาภาษาและวรรณคดีมีการพัฒนามากขึ้น  มีการสร้างห้องสมุดขนาดใหญ่  ช่วงนี้เป็นช่วงยุครุ่งเรืองของกรีกที่กรีกเรืองอำนาจอยู่ราว 300 ปี ใน 3 อาณาจักร คือ มาเซโดเนีย (Macedonia), ซีเรีย (Syria), และอียิปต์ (Egypt)  การยึดครองอาณาจักรต่าง ๆ ของพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราช  ทำให้ภาษากรีกเป็นภาษาที่ต้องเรียน   นักวิชาการกลุ่มนี้เป็นพวกเชื่อในแบบแผน ไม่สนใจภาษาเชิงปรัชญาเหมือนพวกสโตอิก แต่สนใจในงานวรรณศิลป์ (literary) มากกว่า  ศึกษาเปรียบเทียบหาต้นฉบับดั้งเดิม (original text) จากตัวบทที่มีอยู่ต่าง ๆ กัน  หาว่างานไหนเป็นของแท้และดีกว่า  ความหลงใหลในงานวรรณคดีในอดีตทำให้มองว่า ภาษาเก่าที่ใช้ในนั้นเป็นภาษาที่บริสุทธิ์กว่า ถูกต้องมากกว่าภาษาที่ใช้กันในยุคนั้น  เพราะเห็นกันว่าภาษาที่ปรากฏในงานอย่างอีเลียดและโอดิสซี (Iliad and Odyssey) นั้นไม่เหมือนกับภาษากรีกถิ่นใดที่พูดกันอยู่  ความสนใจในทางภาษาจึงมุ่งไปที่การหาไวยากรณ์และการออกเสียงที่ถือว่า ‘ถูกต้อง’   และมีความต้องการที่จะธำรงรักษา (preserve) ภาษาที่ถูกต้องไว้   ซึ่งนับเป็นจุดเริ่มของความเข้าใจผิดอย่างมาก 2 ประการ คือ ไม่ได้แยกระหว่างภาษาพูดและภาษาเขียน  และให้ความสำคัญกับภาษาเขียนมากกว่า  คิดเสมือนกับว่า ภาษาพูดนั้นขึ้นกับภาษาเขียน   อีกทั้งไม่เข้าใจพัฒนาการของภาษา  คิดว่าภาษาในยุคเก่าถูกต้องกว่าภาษาปัจจุบัน และภาษาจะถูกรักษาไว้ก็โดยผู้ที่มีการศึกษา  ส่วนผู้ไม่รู้หนังสือจะทำให้ภาษาเสื่อมถอย (corrupt) ไวยากรณ์ในกลุ่มนี้จึงหมายถึงศิลปะการเขียน (the art of writing)   ในยุคนี้ มีการใช้เครื่องหมายกำกับการลงเสียง (accent/pitch) 3 แบบในการเขียน คือ acute, grave, circumflex

นักคิดที่สำคัญในสำนักนี้ คือ ไดโอนีเซียส แธรกส์ (Dionysius Thrax, 100 BC) ได้เขียนหนังสือไวยากรณ์กรีกที่เป็นงานคลาสสิก ชื่อ Techne  ซึ่งต่อมามีการแปลเป็นภาษาละติน และภาษาอื่น เช่น ภาษาอาร์เมเนียน (Armenian), ภาษาซีเรีย (Syriac)  แธรกส์มองว่า ไวยากรณ์ (Grammar) เป็นความรู้เชิงปฏิบัติ (practical knowledge) สำหรับใช้ในการเขียนงานวรรณกรรม บทกวี   ในหนังสือ Techne มี 6 ตอน  ได้แก่

- ตอนที่ 1 ว่าด้วยการอ่านออกเสียงให้ถูกต้อง (accurate reading with due regard to the prosodies)

- ตอนที่ 2 ว่าด้วยการอธิบายความหมายถ้อยคำในงานเขียน (explanation of the literary expressions in the works)

- ตอนที่ 3 ว่าด้วยสำนวนโวหารและความรู้เฉพาะ (the provision of notes on phraseology and subject matter)

- ตอนที่ 4 ว่าด้วยศัพทมูลวิทยา การเข้าถึงรากความหมายเดิม (the discovery of etymologies)

- ตอนที่ 5 ว่าด้วยความรู้จากการเทียบแบบ (the working out of analogical regularities)

- ตอนที่ 6 ว่าด้วยสุนทรียะแห่งวรรณศิลป์ (the appreciation of literary compositions)

ไดโอนีเซียส แธรกส์ กำหนดให้มีหมวดคำ 8 หมวด คือเพิ่ม คำวิเศษณ์ (adverb), คำสรรพนาม (pronoun), คำบุพบท (preposition), คำอนุภาค (participle)  และรวมวิสามานยนาม (proper noun) กับสามานยนาม (common noun) เข้าด้วยกันเป็นหมวดคำนาม หมวดคำที่เสนอมีดังนี้ คำนาม คำวิเศษณ์ คำกริยา คำคุณศัพท์ คำอนุภาค คำบุพบท คำสันธาน และคำนำหน้านาม (คำบุพบทแยกออกจากคำสันธาน, คำสรรพนามแยกมาจากคำนำหน้านาม และสร้างคำอนุภาคแยกออกมาเป็นหมวดหนึ่งต่างหากจากคำกริยา  เพราะคำอนุภาคมีการเติมกาลและการก (tense-inflected และ case-inflected) คือมีลักษณะของทั้งคำกริยาและคำนาม จึงแยกเป็นหมวดคำใหม่   นอกจากนี้  ในหนังสือยังจัดกลุ่มคำภาษากรีกตามลักษณะของการก เพศ พจน์ กาล และ วาจก (voice)

อาณาจักรโรมัน

อาณาจักรกรีกสิ้นสุดลงสมบูรณ์หลังการพ่ายแพ้แก่อาณาจักรโรมันในปี 146 BC  อาณาจักรโรมันเข้ามาเป็นใหญ่ในภูมิภาคนี้แทน   แต่เนื่องจากกรีกมีอารยธรรมที่สั่งสมมานานและเหนือกว่าโรมัน  ภาษากรีกจึงยังมีอิทธิพลอย่างสูงในสมัยนั้น  พวกชนชั้นสูงขาวโรมันก็รับเข้ามา  เด็ก ๆ ถูกสอนให้พูด เขียนภาษากรีกเหมือนกับภาษาละติน  จึงไม่แปลกที่ไวยากรณ์ละตินจะได้รับอิทธิพลอย่างสูงจากไวยากรณ์กรีก   ในยุคนี้เกิดศาสนาคริสต์ และเป็นที่ยอมรับในศตวรรษที่ 4 ให้เป็นศาสนาประจำชาติโดยกษัตริย์คอนสแตนติน (Constantine)

อาณาจักรโรมันรุ่งเรืองจนถึงช่วงปลายศตวรรษที่ 4  จึงแยกเป็นสองส่วนเป็นอาณาจักรโรมันตะวันออก และอาณาจักรโรมันตะวันตก    ในปีค.ศ. 476 อาณาจักรโรมันตะวันตกพ่ายแพ้พวกเยอรมัน (Germanic) เป็นการก้าวเข้าสู่ยุคมืด (dark age) ของยุโรปตะวันตก (ศตวรรษที่ 5-8) ส่วนอาณาจักรโรมันตะวันออกหรืออีกชื่อหนึ่งคือ อาณาจักรไบเซนไทน์ (Byzantine empire) ซึ่งมีเมืองหลวงอยู่ที่เมืองคอนสแตนติโนเปิล (Constantinople)  ได้พ่ายแพ้แก่อาณาจักรออตโตมัน (Ottoman) ของชาวมุสลิมอย่างสิ้นเชิงในปีค.ศ. 1453 จึงเป็นอันสิ้นสุดอาณาจักรโรมัน

Ancient Rome 101 | National Geographic https://youtu.be/GXoEpNjgKzg

ไวยากรณ์ละติน

ในยุคโรมันนี้  ก็ยังคงมีข้อถกเถียงระหว่างพวกที่เชื่อในแบบแผนและที่ไม่เชื่อในแบบแผน (analogists และ anomalists)  สืบต่อมา  แต่มาร์คุส วาร์โร (Marcus Varro, 116-27 BC) มองว่าภาษาต้องมีทั้งส่วนที่เป็นแบบแผนและไม่เป็นแบบแผน   วาร์โรเขียนหนังสือในสาขาวิชาต่าง ๆ ไว้เป็นจำนวนมากแต่มีที่เหลือสืบทอดมาถึงปัจจุบันเล็กน้อยเท่านั้น   หนึ่งในนั้นคือหนังสือไวยากรณ์ภาษาละติน De lingua Latina ซึ่งมี 25 เล่ม  โดยแยกเป็น 3 ตอน (section) (แบบเดียวกับที่ไดโอนิเซียส แธรกส์ เขียนไวยากรณ์กรีก)  ตอนแรกเป็นเรื่องของขอบเขตไวยากรณ์ในฐานะศิลปะแห่งการพูดที่ถูกต้อง  การอ่านเข้าใจบทกวี  ตัวอักษรและพยางค์  ตอนที่สองเป็นเรื่องของหมวดคำ   ตอนที่สามเป็นเรื่องของวัจนลีลาที่ดีและไม่ดี   ปัจจุบัน  หนังสือ De lingua Latina มีหลงเหลือเพียงหกเล่ม  สามเล่มเป็นเรื่องของศัพทมูลวิทยา (etymology) กล่าวถึงประวัติความเป็นมาของคำต่าง ๆ และอีกสามเล่มเป็นเรื่องของคำและสิ่งที่ปัจจุบันเรียกวิทยาหน่วยคำ (morphology)

สาเหตุที่ไวยากรณ์กรีกนำมาประยุกต์กับละตินได้ก็เพราะทั้งสองภาษานั้นมีลักษณะคล้ายคลึงกัน  วาร์โรแยกความแตกต่างระหว่างการแปลงคำ (derivational) กับการลงวิภัติปัจจัย (inflectional)  และได้ใช้ความต่างด้านวิภัติปัจจัยมาแยกกลุ่มคำเป็น 4 ประเภท  คือ  คำนาม (ซึ่งรวมถึงคำคุณศัพท์) เป็นกลุ่มที่มีการเติมวิภัตติปัจจัยของการก  คำกริยาเป็นกลุ่มที่มีการเติมวิภัตติปัจจัยของกาล  คำอนุภาคเป็นคำกลุ่มที่มีวิภัตติปัจจัยทั้งการกและกาล  และคำวิเศษณ์ซึ่งไม่มีการเติมวิภัตติปัจจัยใดเลย   ในส่วนการแยกกริยา  วาร์โรใช้การณ์ลักษณะ (aspect) : สมบูรณ์ ไม่สมบูรณ์ (complete, incomplete), กรรตุ  กรรม (active, passive),  และกาล (tense) : อดีต ปัจจุบัน อนาคต (past, present, future)  ทำให้แยกคำกริยาได้เป็น 12 แบบ   สำหรับคำนามในภาษาละตินจะมีการก 6 แบบ ขณะที่ภาษากรีกมี 5 การก คือเพิ่มการก ablative 'by whom an action is performed' บางคนจึงเรียกว่าการกนี้ว่าเป็นการกของละติน

ในปี 350 หลังคริสตกาล (350 AD)  แอลิอัส โดนาตัส (Aelius Donatus) ได้เขียนหนังสือ Ars minor (ไวยากรณ์ฉบับบย่อ) และ Ars maior (ไวยากรณ์ฉบับเต็ม) ของภาษาละตินซึ่งเป็นตำราที่นิยมใช้จนถึงศตวรรษที่ 16   ส่วนพริสเซียน (Priscian) ในปีค.ศ.500  ได้เขียนหนังสือ Institutiones Grammaticae (Grammatical Foundation) สำหรับภาษาละติน  โดยให้มีหมวดคำทั้งหมด 8 หมวดคำเหมือนภาษากรีกที่อยู่ในตำรา Techne  เพียงแต่ไม่มีหมวดคำนำหน้านาม (article) เพราะภาษาละตินไม่มีหมวดนี้  แต่ได้แยกกลุ่มคำวิเศษณ์ออกเป็นคำวิเศษณ์และคำอุทาน (interjection)  จึงยังคงมี 8 หมวดคำอันเป็นต้นแบบของไวยากรณ์สำหรับภาษาอื่น ๆ ต่อมา

หนังสือของโดนาตัสเป็นตำราที่ใช้สอนผู้ที่พูดภาษาละตินอยู่แล้วในศูนย์กลางของอาณาจักรโรมัน  จึงเน้นเพื่อให้ผู้เรียนสามารถวิเคราะห์ภาษาละตินที่ตนเองพูดอยู่แล้วได้  อย่างไรก็ตาม หนังสือของโดนาตัสต่อมาก็ถูกนำมาใช้สำหรับสอนคนที่พูดภาษาละตินเป็นภาษาที่สองด้วย  ในขณะที่หนังสือของพริสเซียนนั้นใช้สอนผู้เรียนภาษาละตินที่พูดภาษากรีกและอยู่ที่ชายขอบอาณาจักรโรมัน  มีการเปรียบเทียบระหว่างภาษาละตินกับภาษากรีก และพยายามอธิบายว่าทำไมไวยากรณ์จึงมีลักษณะเช่นนั้น  งานของพริสเซียนนี้ถูกค้นพบอีกครั้งในศตวรรษที่เก้า และเป็นต้นแบบการศึกษาภาษาอื่น  ๆ จนถึงยุคกลาง   ภาพรวมการเปลี่ยนแปลงชนิดของคำในไวยากรณ์ดั้งเดิมเป็นดังรูปนี้

ภาพแสดงการเปลี่ยนแปลงการแบ่งชนิดของคำในภาษากรีก (Robins 1967: 42)

ยุคกลาง (ศตวรรษที่ 5-15)

ยุคนี้เป็นยุคที่ภาษาละตินเข้ามามีบทบาทในการศึกษา  ภาษาละตินเป็นภาษาสากลของนักการทูตและผู้มีการศึกษา มีวัฒนธรรมในสมัยนั้น  ภาษาละตินถูกสอนในลักษณะที่เป็นภาษาเขียน  เพราะแต่ละประเทศก็จะมีการออกเสียงที่ต่างกัน  ซึ่งก็เป็นการสะท้อนให้เห็นความคิดที่ให้ความสำคัญกับภาษาเขียนที่สืบเนื่องมาจากยุคก่อน

ในช่วง 6 ศตวรรษแรกหลังการล่มสลายของอาณาจักรโรมันตะวันตกถือได้ว่าเป็นยุคมืดของยุโรป  การศึกษาภาษาส่วนใหญ่เป็นเรื่องของการศึกษาไวยากรณ์ละติน  คำว่าไวยากรณ์ (grammatica) จะหมายถึงการวิเคราะห์และจดจำภาษาละตินโดยอาศัยตำราไวยากรณ์ละตินของโดนาตัสหรือพริสเซียน  จนมาถึงช่วงหลังของยุคกลาง (หลังปี 1100)  จึงเริ่มมีการศึกษาภาษาในเชิงปรัชญาเกิดขึ้น   เพราะเมื่อกรุงคอนสแตนติโนเปิลถูกตีแตกในปีค.ศ. 1204 โดยกองทัพชาวคริสต์ที่เข้ายึดเมืองเพื่อเป็นทางผ่านไปยังเมืองเยรูซาเล็ม ในสงครามครูเสดครั้งที่สี่  ทำให้วิทยาการความรู้ของกรีกที่ถูกหลงลืมไปได้กลับสู่โลกตะวันตกอีกครั้ง   และในศตวรรษที่ 13  อิทธิพลจากการพบงานของอริสโตเติลทำให้นักปรัชญาในยุคนี้กลับมาสนใจเรื่องตรรกศาสตร์  และประเด็นต่าง ๆ ที่ถกเถียงกันในยุคกรีก  รวมถึงการใช้ภาษาในแง่ของการเป็นเครื่องมือเข้าถึงความเป็นจริง  และมีความพยายามที่จะนำคำอธิบายที่เป็นวิทยาศาสตร์มาใช้  แต่ทั้งนี้ไม่ได้หมายความว่าตำราไวยากรณ์ละตินของโดนาตัสและพริสเซียนนั้นผิด  ใช้ไม่ได้หรือไม่เป็นจริงตามนั้น  เพียงแต่มองว่าคำอธิบายนั้นไม่ได้ถูกอธิบายอย่างเป็นวิทยาศาสตร์  ไม่เห็นถึงเหตุที่จะอธิบายข้อเท็จจริงในไวยากรณ์ (คล้ายกับที่ในยุคหลังกลุ่มไวยากรณ์เพิ่มพูนโจมตีว่าการพรรณาลักษณะภาษานั้นไม่พอต้องอธิบายถึงเหตุผลเบื้องหลังด้วย)   ทำไมคำถึงเชื่อมโยงสิ่งที่คนเราคิดและสิ่งที่คำนั้นแทนได้  และหลักการอะไรในเรื่องนี้นั้นจะต้องคงที่ด้วย เพราะไม่เช่นนั้น  คนเราก็ไม่น่าจะสื่อสารกันเข้าใจได้  การศึกษาไวยากรณ์ในยุคนี้ (ค.ศ.1200-1350) จึงเรียกว่าเป็นยุคไวยากรณ์สเป็กคูเลทีฟ (speculative grammar) เพราะมองว่าภาษานั้นสะท้อนให้เห็นความเป็นจริงในโลก (คำว่า speculative มาจากคำละติน speculum หมายถึง mirror)

ภาษาและไวยากรณ์ในยุคนี้ถูกอธิบายโดยเชื่อมโยงกับตรรกศาสตร์    โดยเชื่อว่าตรรกศาสตร์นั้นมาก่อนภาษา  ไม่ใช่เพราะเราเรียนที่จะคิดก่อนที่เราเรียนที่จะพูด  แต่เป็นเพราะมันเป็นไปไม่ได้ที่จะสร้างไวยากรณ์ขึ้นมาโดยไม่ใช้การวิเคราะห์ทางตรรกศาสตร์   ไวยากรณ์จึงเป็นการวิเคราะห์ว่าคำต่าง ๆ มารวมกันแล้วแสดงถึงหลักการคิดของมนุษย์ (laws of thoughts)   วิธีที่คนเราใช้เหตุผล (ways of reasoning) และความเป็นจริงหรือเท็จของประพจน์ (proposition) ก็สามารถตรวจสอบได้ด้วยการวิเคราะห์ทั้งความหมายภายในและภายนอกของข้อความ (expression)  คำอธิบายหมวดคำต่าง ๆ ก็เกี่ยวโยงสัมพันธ์กับตรรกศาสตร์  เช่น  นามและกริยาเป็นส่วนที่เกี่ยวกับตรรกรูป (logical form) ของประพจน์นั้น  และเนื่องจากตรรกศาสตร์เป็นรากฐานของไวยากรณ์ จึงไม่แปลกที่ในยุคนี้จะเชื่อว่ากฎไวยากรณ์มีความเป็นสากลที่จะใช้กับภาษาใดก็ได้แม้ว่าคำที่ใช้ในแต่ละภาษาจะต่างกัน  และผู้ที่สนใจเรื่องไวยากรณ์บนพื้นฐานตรรกศาสตร์ก็คือนักปรัชญา

ในไวยากรณ์สเป็กคูเลทีฟ มองว่ามีโหมดของการมีอยู่ (mode of being คือ คุณสมบัติของสิ่งต่าง ๆ เช่น เป็นเอกพจน์ พหูพจน์ กรรตุวาจก กรรมวาจก)  โหมดของการนึกคิด (modes of thinking/understanding เมื่อเรานึกถึงสิ่งต่าง ๆ ว่าเป็น เอกพจน์ พหูพจน์ เป็นต้น) และโหมดของการสื่อสาร (modes of signifying ที่เชื่อมโยงโหมดทั้งสอง)  ไวยากรณ์จึงเป็นเรื่องของโหมดของการสื่อสารนี้ ความคิดพื้นฐานนักไวยากรณ์กลุ่มนี้มาจากการยอมรับว่าคำเรียกสิ่งต่าง ๆ ไม่ได้แทนหรือแสดงถึงธรรมชาติของสิ่งต่าง ๆ โดยตรง แต่ถึงแม้คำจะไม่ได้สะท้อนถึงความเป็นจริงในโลก[9]    แต่สิ่งต่าง ๆ ในโลกยังคงมีอยู่จริงและเรายังคงนึกคิดอ้างถึงสิ่งต่าง ๆ ผ่านทางภาษาต่าง ๆ ได้ จึงต้องมีระดับของโครงสร้างภาษาที่สูงกว่าเรื่องการออกเสียงที่เป็นเชื่อมโยงสองโหมดนี้อยู่ การจะเข้าใจโลกแห่งความจริงจึงต้องศึกษาผ่านระบบไวยากรณ์ที่สูงกว่าระดับเสียงนี้  ไวยากรณ์สป็กคูเลทีฟจึงมีชื่อเรียกอีกชื่อว่าไวยากรณ์โมดีสติก (modistic grammar) ซึ่งนำเสนอโดยนักไวยากรณ์ในปารีสช่วงปีค.ศ.1260-1310 (ได้แก่ มาร์ติน ออฟ ดาเซีย (Martin of Dacia), โบเอธีอุส ออฟ ดาเซีย (Boethius of Dacia), ซิเยอร์ เดอ โครไทร (Siger de Courtrai), โทมัส ออฟ เออร์เฝิร์ท (Thomas of Erfurt), และราดูฟัส บริโท (Radulphus Brito) นักไวยากรณ์เหล่านี้ถูกเรียกว่าโมดีสเต (modistae) ซึ่งได้พยายามอธิบายว่าประโยคเกิดจากการประกอบส่วนต่าง ๆ อย่างไร  สิ่งสำคัญที่นักไวยากรณ์กลุ่มนี้ได้ชี้ให้เห็นคือความสำคัญของวากยสัมพันธ์ซึ่งอยู่นอกเหนือจากวิทยาหน่วยคำ  มีการใช้แนวคิดหน่วยหลักหน่วยพึ่งพาในการอธิบายทางวากยสัมพันธ์นี้

ในยุคนี้  ก็ยังคงมีข้อถกเถียงเรื่องการมีอยู่แท้จริงของสิ่งต่าง ๆ หรือไม่ (realist กับ nominalist) ในลักษณะที่คล้ายคลึงกับข้อถกเถียงเรื่องการเป็นธรรมชาติ (nature) กับการเป็นข้อตกลงร่วม (convention) ซึ่งก็เป็นข้อถกเถียงเชิงปรัชญา  นอกจากนี้  ยังมีชาวไอซ์แลนด์ (Icelandic) ไม่ทราบชื่อ เขียนหนังสือ First Grammatical Treatise ซึ่งพูดถึงการใช้อักษรละตินที่ใช้กันอยู่ว่าไม่เพียงพอสำหรับการเขียนภาษานอร์สโบราณ (Old Norse) หรือภาษาของชาวไอซ์แลนด์ในสมัยนั้น   First Grammatical Treatise เป็นหนังสือที่ว่าด้วยระบบตัวเขียนของภาษานอร์สโบราณแบบใหม่  มีการกล่าวถึงตัวอักษร a, e, i, o, u  ว่าไม่พอสำหรับการเขียนแทนเสียงภาษานอร์สโบราณ จำเป็นต้องมีตัวอักษรเพิ่มอีก 4 ตัว  งานชิ้นนี้จึงแสดงให้เห็นถึงความรู้ความเข้าใจในเรื่องของสัทวิทยาที่มีมาเป็นเวลา 800 ปีก่อนจะมีสำนักปรากในยุโรป

ยุคฟื้นฟูศิลปวิทยา (ศตวรรษที่ 16-18)

ยุคนี้ถือเป็นจุดเริ่มต้นของโลกสมัยใหม่  กลับมาให้ความสำคัญกับงานยุคคลาสสิก   เพทราร์ก (Petrarch, ค.ศ.1304-1374) ใช้งานของซิเซโร (Cicero, 106-43 BC) ในยุคโรมันเป็นต้นแบบของสไตล์การเขียนละตินที่ดี   และพัฒนาความหมายของมนุษยนิยม (humanism) โดยมีความหมายเหมือนกับอารยะ (civilization) และตรงข้ามกับอนารยะ (barbarism)   และงานวรรณคดีของยุคคลาสสิกเท่านั้นที่เป็นสิ่งที่มีคุณค่าทางอารยะ   สิ่งที่ยังคงเหมือนเดิม คือไวยากรณ์ถูกมองว่าเป็นเครื่องมือที่จะเข้าถึงงานวรรณกรรมที่ทรงคุณค่าและภาษาละตินที่ดี   ในปีค.ศ.1513  อีราสมุส (Erasmus) ได้พิมพ์หนังสือ Latin Syntax โดยอาศัยพื้นฐานตำราภาษาละตินของโดนาตัส

ส่วนภาษาอื่น ๆ เริ่มเป็นที่สนใจของนักวิชาการ  มีไวยากรณ์ของภาษาต่าง ๆ เกิดขึ้น เช่น ภาษาไอริช ภาษาไอซ์แลนด์ ภาษาฝรั่งเศส ไวยากรณ์ถูกมองว่าเป็นศิลปะในการพูดและเขียนอย่างถูกต้อง  นักไวยากรณ์ต้องบอกได้ว่าอะไรเป็นการใช้ภาษาที่ดี    ความสนใจภาษาจึงเป็นไปเพื่องานวรรณคดี  และเฉพาะวรรณคดีที่มีคุณค่าควรศึกษาอย่างงานที่เขียนโดยบุคคลสำคัญ เช่น ดังเต (Dante), มิลตัน (Milton), ราซีน (Racine)

ในขณะที่นักวิชาการในยุคกลางสนใจเรื่องการวิเคราะห์สัญญะ (sign) ตามหลักตรรกศาสตร์ ซึ่งคือการวิเคราะห์คำและประโยค  แต่ในยุคนี้ พวกนักมนุษยศาสตร์ถือว่าตรรกศาสตร์ไม่ได้เกี่ยวกับคำ  และต้องใช้ตรรกศาสตร์วิเคราะห์ความคิดที่เกิดก่อนจะสร้างขึ้นมาเป็นรูปภาษาหรือเชื่อว่าความหมายเป็นสิ่งที่มาก่อนที่จะสื่อออกมาเป็นข้อความในภาษา  ตรรกศาสตร์จึงไม่ผูกติดกับภาษา  ทำให้ในยุคนี้ แยกความสนใจศึกษาเรื่องคำออกจากตรรกศาสตร์  การศึกษาวรรณกรรมกับปรัชญาเชิงตรรกะจึงไม่ไปด้วยกัน  และก็ยังคงดำเนินมาจวบจนถึงปัจจุบัน

แต่ในฝรั่งเศส  ความคิดเรื่องของไวยากรณ์สเป็กคูเลทีฟกลับมาเป็นที่สนใจอีกครั้งในช่วงศตวรรษที่ 17 โดยกลุ่มคนในพอร์ตรอยัล (Port Royal)  มีผลงานที่สะท้อนความคิดว่าภาษาเป็นผลผลิตของความคิดและตรรกะ  ภาษาที่ต่างกันเป็นการแปรรูปจากระบบตรรกะเดียวกัน  ไวยากรณ์คนกลุ่มนี้เป็นที่รู้จักในชื่อของไวยากรณ์พอร์ตรอยัล (Port Royal Grammar ค.ศ.1660)  คนกลุ่มนี้ได้ปรับกระบวนการเรียนการสอนภาษาใหม่  สอนไวยากรณ์ละตินโดยใช้ภาษาแม่ของผู้เรียน  ไม่ใช้การท่องจำละตินแบบแต่ก่อน   แนวคิดพื้นฐานมองกระบวนการคิด (mental process) เป็นสิ่งเดียวกับไวยากรณ์   ประพจน์ (proposition) เกิดจากการรวมกันของมโนทัศน์ (idea) ไม่ใช่คำ (term) ตามแบบที่อริสโตเติลเคยใช้   ซึ่งประพจน์ประกอบขึ้นจากมโนทัศน์ 2 ส่วน คือส่วนที่เป็นนาม ส่วนที่เป็นภาคแสดง   ดังนั้น อ็องตวน อาร์โน (Antoine Arnauld, ค.ศ.1612-1694) จึงพูดถึงเรื่องไวยากรณ์สากล (universal grammar) ด้วยเหตุว่ามนุษย์ทุกคนทุกภาษามีกระบวนการคิด (mental processes) ในแบบเดียวกัน   ภาษาต่าง ๆ จึงเป็นเหมือนอาภรณ์ที่ต่างกัน  แต่พื้นฐานการเป็นเครื่องนุ่งห่มนั้นเหมือนกัน    ผลงานที่สำคัญของคนกลุ่มนี้  ได้แก่  หนังสือ “General and Rational Grammar” (1660) เขียนโดยอ็องตวน อาร์โนลด์ (Antoine Arnauld) และโคลด์ ลานเซล็อต (Claude Lancelot, ค.ศ.1615-1695) ซึ่งมีผู้กล่าวว่าเป็นไวยากรณ์ปริวรรตรุ่นแรกก่อนที่ชอมสกีจะนำเสนอไวยากรณ์ปริวรรตในอีก 300 ปีต่อมา  อาร์โนลด์ยังร่วมกับนิโคล (Nicole) เขียนหนังสือ “The Arts of Thinking” (ค.ศ.1662)  และลานเซล็อตเขียนหนังสือ “Method of Learning with Facility Latin Tongue” (ค.ศ.1644) ซึ่งเป็นที่มาทำให้ลานเซล็อตสงสัยเรื่องที่ว่าอะไรเป็นลักษณะสากลของภาษา อะไรเป็นลักษณะเฉพาะของภาษา  ก่อนจะร่วมกับอาร์โนลด์เขียนหนังสือ General and Rational Grammar  แม้ว่าในความเป็นจริงงานของอาร์โนลด์และลานเซล็อตที่ศึกษาเปรียบเทียบแบบข้ามภาษาจะค่อนข้างจำกัดอยู่ที่ภาษาฝรั่งเศสและภาษาอื่น ๆ ไม่กี่ภาษา เช่น ละติน ฮิบรู   แต่ก็ต้องถือว่าวิธีการมองเปรียบเทียบข้ามภาษานี้เป็นเรื่องนำสมัยในเวลานั้น

ในยุคนี้มีงานของจอห์น ล็อค (John Locke, ค.ศ.1632-1704) ที่ว่าด้วยภาษาและความคิด  โดยล็อคชี้ให้เห็นถึงข้อจำกัดของภาษา   ล็อคมองว่าความคิด (thought) นั้นเป็นอิสระจากภาษา  คำใช้เพื่อแทนมโนทัศน์ (idea)  แต่ก็มีคำบางประเภทที่ไม่ได้แทนความคิดแต่ใช้เพื่อเชื่อมโยงมโนทัศน์ (idea) เข้าด้วยกัน  ภาษานั้นมีลักษณะที่ไม่สมบูรณ์ (imperfect) และเป็นอุปสรรคต่อการเข้าใจและเข้าถึงความรู้ (knowledge)   คำและมโนทัศน์ต่าง ๆ ของผู้พูดแต่ละคนเป็นสิ่งที่รู้เฉพาะผู้พูดเอง  เราไม่สามารถบังคับคนอื่นให้เห็นหรือเข้าใจตรงกับเราได้ ได้แต่คาดว่าคนอื่น ๆ จะมีมโนทัศน์ที่คล้าย ๆ กัน จึงสามารถใช้สื่อสารกันในชีวิตปกติได้  ปัญหานี้นอกจากจะพบในมโนทัศน์พื้นฐาน (simple idea) ที่มนุษย์ได้จากประสบการณ์กับโลกภายนอก  ยังพบในมโนทัศน์ซับซ้อน (complex idea) ซึ่งเป็นกระบวนการทางจิตที่มนุษย์ประกอบมโนทัศน์พื้นฐานเข้าด้วยกัน  แต่ถึงกระนั้น การใช้ภาษาก็ยังจำเป็นสำหรับการเข้าถึงความรู้ทางวิทยาศาสตร์และปรัชญา  ล็อคจึงเสนอว่าเราจำเป็นต้องนิยาม (define) ความหมายให้ชัดเจนตรงกัน  ให้เห็นว่ามโนทัศน์ซับซ้อนเกิดจากการประกอบของมโนทัศน์พื้นฐานอย่างไร  เรื่องของการให้คำนิยาม (definition) จึงเป็นสิ่งสำคัญมาก   งานเขียนของล็อคเรื่อง "Essays on human understanding" (ค.ศ.1690) ประกอบด้วยหนังสือ 4 เล่ม  เล่มแรกกล่าวว่า  มนุษย์นั้นเกิดมาว่างเปล่าไม่มีความคิดความรู้ใดมาแต่กำเนิด (no innate knowledge) แต่เติมแต่งขึ้นมาด้วยประสบการณ์ที่รับรู้  ในเล่มที่สอง กล่าวถึงมโนทัศน์ว่าเป็นพื้นฐานของความรู้และมโนทัศน์ต่าง ๆ ก็สร้างขึ้นจากประสบการณ์   มโนทัศน์ถูกสร้างขึ้นแทนสิ่งที่รับรู้เข้าใจ  ซึ่งประสบการณ์ที่มนุษย์รับรู้ได้มีสองประเภท  คือ sensation และ reflection   (sensation – เป็นการรับรู้เกี่ยวกับสิ่งต่าง ๆ และกระบวนการที่เห็นในโลกภายนอก  reflection – เป็นการรับรู้จากกระบวนความคิดในใจเรา)  มโนทัศน์จึงมีได้สองแบบ คือ มโนทัศน์พื้นฐาน (simple) และซับซ้อน (complex)  มโนทัศน์พื้นฐานเป็นสิ่งที่ได้จากประสบการณ์  และมโนทัศน์ซับซ้อนได้จากการที่จิตของเราประกอบมโนทัศน์พื้นฐานเข้าด้วยกัน  และในเล่มที่สาม  จึงกล่าวถึงธรรมชาติของภาษาและความสัมพันธ์ระหว่างภาษากับการแสวงหาความรู้ดังที่กล่าวมา  ล็อคตั้งคำถามต่าง ๆ เกี่ยวกับเรื่องความหมายของคำ บางคนจึงยกย่องให้เขาเป็นบิดาแห่งอรรถศาสตร์   ส่วนเล่มสุดท้ายเป็นการอธิบายถึงธรรมชาติและข้อจำกัดของความรู้   ความสัมพันธ์ระหว่างการใช้เหตุผลและศรัทธา   ความคิดของล็อคนั้นมีลักษณะที่เป็นประสบการณ์นิยม (empiricism) ซึ่งจะต่างจากเดการ์ต (Descartes, ค.ศ.1596-1650) ที่เป็นพวกเหตุผลนิยม (rationalism) หนังสือเล่มแรกใน “An essay concerning human understanding" เขียนขึ้นเพื่อแย้งความคิดเรื่องความรู้แต่กำเนิด (innateness) ของเดการ์ต

การมีเครื่องพิมพ์ในยุคนี้ก็ทำให้การวางมาตรฐานการสะกดคำมีความสำคัญ  มีความสนใจเรื่องของการเขียนการออกเสียงและเรื่องของการปรับปรุงระบบการเขียน (spelling reform)  มีกลุ่มคนในอังกฤษที่ศึกษาเรื่องเหล่านี้  แต่ข้อเสนอที่สุดโต่ง คือ การเสนอให้ใช้ภาษาที่ประดิษฐ์ใหม่  เช่น  ไลบ์นิซ (Leibniz, ค.ศ.1646-1716) เชื่อว่าเราจะสามารถสร้างภาษากลางที่เป็นภาษาสากลแทนความคิดขึ้นมาได้โดยไม่กำกวมเหมือนภาษามนุษย์   ในหนังสือ Specimen calculi universalis เขาใช้ตรรกศาสตร์สัญลักษณ์ (symbolic logic) โดยอาศัยพื้นฐานจากงานตรรกบท (syllogism) ของอริสโตเติล

ความสนใจเรื่องของเสียงและตัวเขียนที่เกิดในยุคนี้ก็ทำให้นักวิชาการในประเทศอังกฤษมีความก้าวหน้าในการศึกษาทางสัทศาสตร์มากนับตั้งแต่ศตวรรษที่ 16 ไปจนถึงศตวรรษที่ 18

ไวยากรณ์ภาษาสันสกฤต

นอกเหนือจากงานไวยากรณ์กรีกและละตินในยุโรป  จริง ๆ แล้ว งานไวยากรณ์ก็มีเกิดขึ้นในอินเดียด้วย และดูจะมีความลึกซึ้งมากกว่าและเกิดขึ้นมายาวนานกว่างานไวยากรณ์ในโลกตะวันตก งานไวยากรณ์ของปาณินิ (Pāṇini) (4 หรือ 5 ศตวรรษก่อนคริสต์กาล) ถือเป็นงานไวยากรณ์ภาษาสันสกฤตที่สำคัญยิ่ง  และแสดงให้เห็นว่าเขาเป็นนักไวยากรณ์อินเดียที่ยิ่งใหญ่ที่สุดคนหนึ่งของโลก[10]

ความเหมือนกันที่พบในอินเดีย คือมีการข้อโต้เถียงเรื่องของความเป็นธรรมชาติของภาษาหรือเป็นการกำหนดขึ้นโดยมนุษย์  ความต่างระหว่างนามและกริยาในภาษาสันสกฤตก็แยกโดยวิธีเดียวกับเพลโตโดยหลักของการแยกประธานและภาคแสดง  แต่สิ่งที่ไวยากรณ์อินเดียมีความลึกซึ้งมากกว่าชัดเจน คือ เรื่องสัทศาสตร์และการศึกษาโครงสร้างภายในคำ เนื่องจากไวยากรณ์อินเดียนั้นต้องคงรักษาไว้มากกว่าตัวเขียน แต่เป็นบทสวดคัมภีร์พระเวท (Vedic hymns)  สัทศาสตร์ของตะวันตกที่เริ่มในศตวรรษที่ 19 ก็ได้อิทธิพลจากการค้นพบและแปลงานนักภาษาศาสตร์ชาวอินเดีย  ความคิดเรื่องหน่วยเสียงและหน่วยคำที่กล่าวถึงในศตวรรษที่ 19 นี้เป็นสิ่งที่ปาณินิ ได้นำเสนอไว้แล้วตั้งแต่ 5 ศตวรรษก่อนคริสต์กาล

ไวยากรณ์ของปาณินิเป็นที่ยอมรับในแง่ของความละเอียดซับซ้อน  ในเรื่องของความกระชับและความคงที่ (consistency and economy)  จัดว่าเป็นเลิศกว่าหนังสือไวยากรณ์ในภาษาอื่นใด  ไวยากรณ์ของปาณินิประกอบด้วยสี่องค์ประกอบ ได้แก่ อัษฎาธยายี (Aṣṭādhyāyī หมายถึง ‘แปดบท’) ว่าด้วยกฎไวยากรณ์เกือบ 4,000 กฎ  ศิวสูตร (Sivasūtras) ว่าด้วยเรื่องสัทวิทยาหรือชุดหน่วยเสียงที่สามารถอ้างถึงเป็นกลุ่มเสียง  ธาตุปถ (Dhātupāṭha) ว่าด้วยการแจกแจงรากคำกริยาเกือบ 2,000 คำโดยแยกกลุ่มย่อยตามคุณสมบัติทางวิทยาหน่วยคำและวากยสัมพันธ์  และคณปถ (Gaṇapāṭha) ว่าด้วยการแจกแจงชุดรายการคำที่ใช้ในกฎต่าง ๆ มีอยู่ 261 ชุด

กฎในอัษฎาธยายีจะอ้างถึงหมวดไวยากรณ์ที่แจกแจงในสามองค์ประกอบนั้น ไวยากรณ์ของปาณินิไม่ใช่หนังสือที่จะอ่านได้เข้าใจง่าย ๆ  เพราะถูกเขียนเหมือนเป็นกฎทางคณิตศาสตร์เพื่อให้ท่องจำมากกว่า  ส่วนหลักของไวยากรณ์มีกฎเกือบ 4,000 กฎหรือสูตร (sutras) และรายการรากคำกริยา (verbal roots) กว่า 2,000 คำที่จัดกลุ่มตามลักษณะทางรูปหน่วยคำและวากยสัมพันธ์ (morpho-syntactic)  รายการแก่นคำ (stem) ของคำนามต่าง ๆ กฎมีการจัดลำดับตามความสัมพันธ์ในลักษณะที่กฎหลังจะใช้ได้ก็ต่อเมื่อผ่านกฎข้างหน้ามาก่อน

กฏในอัษฎาธยายีจำแนกออกเป็นสี่ประเภท  กฎที่นิยามศัพท์เฉพาะที่ใช้ในไวยากรณ์ (definition rules) กฏที่เป็นอภิกฎ (metarules) กำหนดการใช้กฎต่าง ๆ ในไวยากรณ์ กฎส่วนนำ (headings) ที่กระจายส่วนนำไปใช้กับกฎที่จัดอยู่ในกลุ่มเดียวกัน และกฎการดำเนินการ (operation rules) ที่ใช้สำหรับการแทนที่  การเติมหน่วยคำ (affixation)  การขยาย (augmentation)  และการประกอบคำ (compounding) ตัวอย่างรูปแบบกฎเขียนในรูป A -> B / C __ D  หมายถึง ให้แทนที่ A ด้วย B  การเขียนกฎมีการใช้พวกตัวย่อ และสัญลักษณ์ต่าง ๆ ลักษณะเดียวกับการเขียนกฎทางคณิตศาสตร์ หน่วยที่ใช้ในกฎอาจเป็นรูปคำจริงหรือศัพท์เฉพาะสำหรับใช้ในไวยากรณ์ เช่น pada หมายถึงคำใด ๆ ซึ่งจะเห็นลักษณะการใช้ศัพท์เฉพาะที่แทนกลุ่มของหน่วยภาษา (classes of linguistic elements) การเขียนกฎของปาณินิพบว่าเหมือนกับการเขียนกฎไวยากรณ์รูปนัย (formal grammar) ที่นักคอมพิวเตอร์คือ แบ็กคัส (Backus) ได้คิดขึ้นในอีกกว่าสองพันกว่าปีถัดมา (ค.ศ.1959) ซึ่งเป็นที่รู้จักกันในชื่อ Backus Norm Form หรือ Backus-Naur Form

กฎในอัษฎาธยายีครอบคลุมทั้งระดับวิทยาหน่วยคำและวากยสัมพันธ์  แต่กฎในระดับวากยสัมพันธ์เป็นลักษณะการประกอบขึ้น  ไม่มีกฎลักษณะการแทนที่หรือลบทิ้งเหมือนในระดับคำ   ปรากฏการณ์การละ (ellipsis) ในภาษาสันสกฤตจะอธิบายด้วยวิธีการนอกระบบไวยากรณ์  ประโยคถูกมองว่าเป็นหน่วยที่หน่วยนามมีบทบาททางวากยสัมพันธ์และความหมายกับกริยาในประโยค เรียกว่า การก (karaka)  โดยมีหลักว่าทุกการกต้องมีรูปหน่วยคำแสดงในประโยคเพียงรูปเดียว  ความหมายหนึ่งอาจมีหลายรูปการกและรูปการกหนึ่งอาจใช้แสดงได้มากกว่าหนึ่งความหมาย เช่น ความสัมพันธ์แบบผู้กระทำเมื่อเป็นกริยากรรตุวาจก (active)  จะแสดงด้วยรูปการกผู้กระทำ  แต่ถ้าเป็นกริยากรรมวาจก (passive)  จะแสดงในรูปการกเครื่องมือ

แม้ปาณินิจะไม่ได้กล่าวแยกระดับสัทศาสตร์สัทวิทยาออกมาชัดเจน  แต่จากการใช้กฎที่อ้างถึงองค์ประกอบที่เป็นหน่วยเสียง เช่น กฎการสนธิ  ทำให้เห็นว่าไวยากรณ์สันสกฤตมองเห็นถึงข้อมูลระดับเสียง  กฎไวยากรณ์มีการอ้างถึงเสียงซึ่งมีฐานกรณ์เดียวกัน มีการอ้างถึงกลุ่มเสียงที่ระบุในศิวสูตร (Sivasūtras) 14 กลุ่ม ดังที่แสดงในรูปข้างล่าง โดยใช้รูปแบบเหมือนสูตรคณิตศาสตร์ โดยหากว่ามีรายการหน่วย xp, xp+1, xp+2, … xq, Q, …. โดยที่ Q เป็น marker (ดูสัญลักษณ์ท้ายบรรทัด) เวลาเขียนสูตรว่า xpQ  จะหมายถึง xp, xp+1, xp+2, … xq  ตัวอย่างเช่น  aC หมายถึงเสียง a, i, u, r, l, e, o, ai, au  (au เป็นหน่วยสุดท้ายหน้า marker C)

(Kiparsky 1994: 2922)

กล่าวกันว่า กลุ่มเสียงทั้งสิบสี่กลุ่มนี้เป็นสิ่งที่พระศิวะประทานให้เพื่อให้สามารถเขียนหนังสืออัษฎาธยายีได้  จะเห็นได้ว่า แนวคิดเรื่องหน่วยเสียง (phoneme) หน่วยคำ (morpheme) ปรากฏในงานของปาณินิก่อนที่ทางตะวันตกจะใช้แนวคิดนี้   ไวยากรณ์สันสกฤตของปาณินิ (Pāṇini) อธิบายโดยใช้หน่วยคำเป็นพื้นฐานและผ่านกระบวนการแปลงรูปทางไวยากรณ์ (derivation) เกิดเป็นประโยคลักษณะต่าง ๆ ผ่านการใช้วิธีการทางรูปนัยที่เหมือนสูตรทางคณิตศาสตร์  นักภาษาศาสตร์ปัจจุบันยอมรับกันว่าไวยากรณ์ของปาณินิเป็นไวยากรณ์เพิ่มพูน (generative grammar) ที่มีความสมบูรณ์ที่สุดไวยากรณ์หนึ่งและเป็นพื้นฐานในการพัฒนาความคิดต่าง ๆ ของไวยากรณ์ปัจจุบัน

งานของปาณินิมีอิทธิพลต่อนักภาษาศาสตร์ตะวันตกในยุคหลัง  มีผู้ที่กล่าวชื่นชมการอธิบายภาษาด้วยไวยากรณ์นี้เป็นอันมาก เช่น เฟิร์ธ (Firth) และบลูมฟิลด์ (Bloomfield)   บลูมฟิลด์กล่าวถึงไวยากรณ์ของปาณินิ ว่าเป็น “one of the greatest monuments of human intelligence and … an indispensable model for the description of languages’ (Bloomfield 1929: 268) บลูมฟิลด์เองได้นำแนวคิดเรื่องการจัดกลุ่มคำ (form class), คำประสมแบบเข้าศูนย์ (endocentric compound) และคำประสมแบบไร้ศูนย์ (exocentric compound) และสุญรูป (zero form) มาใช้ในการอธิบายภาษา

การค้นพบภาษาสันสกฤตนี่เองที่เป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้มีการศึกษาทางด้านภาษาศาสตร์เปรียบเทียบเกิดขึ้นในศตวรรษที่ 19

ไวยากรณ์ดั้งเดิมกับภาษาไทย

แนวคิดของไวยากรณ์ดั้งเดิมที่มุ่งเน้นการธำรงรักษาภาษาเป็นกระแสหลักของการเรียนการสอนภาษามาเป็นเวลาช้านาน  ตำราไวยากรณ์ภาษาต่าง ๆ ต่างก็ได้แบบอย่างจากตำราไวยารณ์กรีก ละติน เป็นต้นแบบในการขียนตำราไวยากรณ์ภาษาของตนและใช้เป็นหลักและแนวทางในการสอนภาษาเรื่อยมา  แม้ในศตวรรษที่ยี่สิบนักภาษาศาสตร์จะชี้ให้เห็นถึงการศึกษาภาษาแบบภาษาศาสตร์  แต่ไวยากรณ์แบบดั้งเดิมก็ยังเป็นที่รับรู้และเข้าใจของคนส่วนใหญ่อยู่

ตำราไวยากรณ์ภาษาไทยเองก็ไม่ต่างจากไวยากรณ์ภาษาอื่น ๆ ที่ได้รับอิทธิพลจากแนวคิดนี้  เห็นได้จากตำราไวยากรณ์จำนวนมากที่นำเสนอแนวคิดการใช้ภาษาที่ถูกต้องที่สละสลวย  เช่น  ตำรา “ไวยากรณ์ไทย” ที่ว่าด้วย “อักขรวิธี”[11] “วจีวิภาค” “วากยสัมพันธ์” และ “ฉันทลักษณ์” ของพระยาอุปกิตศิลปสาร เป็นตำราไวยากรณ์ที่ได้พื้นฐานมาจากไวยากรณ์บาลีและอังกฤษ อธิบายหลักการที่ถูกต้องของลักษณะและการประสมตัวอักษร ลักษณะคำไทย คำบาลีสันสกฤตในภาษาไทย การจำแนกชนิดของคำและวิธีการใช้คำ  วลีและรูปแบบประโยคต่าง ๆ  รวมถึงรูปแบบโคลงฉันท์กาพย์กลอนภาษาไทย ตำรา “วิชาภาษาไทย” ของ ผะอบ โปษะกษณะ (พ.ศ.๒๕๐๘)  ก็กล่าวถึงการใช้ภาษาที่ถูกต้อง  นอกจากจะสื่อความหมายถูกต้องแล้วยังต้องงดงามด้วย เป็นต้น อย่างไรก็ตาม  แนวคิดแบบไวยากรณ์ดั้งเดิมนี้ก็ไม่ได้เป็นที่ยอมรับกันนทางภาษาศาสตร์ต่อมา

อ้างอิง

Allan, Keith. (2009). The Western Classical Tradition in Linguistics. London: Equinox. http://users.monash.edu.au/~kallan/papers/WCT2.pdf

Bloomfield, L. (1929). ‘Review of Konkordanz Pāṇini-Candra by B. Liebich’, Language, 5, 267–276. อ้างถึงใน Thomas, Margaret (2011). Fifty Key Thinkers on Language and Linguistics.

Harris, R., Harris, R., and Taylor, T. J. (1989). Landmarks in linguistic thought : the Western tradition from Socrates to Saussure. London ; New York: Routledge

Janson, Tore. (2002). Speak: A Short History of Language. Oxford: Oxford University Press.

Jowett, B. (tr.) (1953). Cratylus, in The Dialogues of Plato, Oxford, (http://www.ancienttexts.org/library/greek/plato/cratylus.html)

Kiparsky, Paul. (1994). Paninian Linguistics. In Asher, R. E. and Simpson, J. M. Y. The Encyclopedia of language and linguistics. Oxford; New York: Pergamon Press, p.2918-2923. (http://www.stanford.edu/~kiparsky/Papers/encycl.pdf)

Law, V. (2003). The history of linguistics in Europe from Plato to 1600. Cambridge, U.K. ; New York: Cambridge University Press

Lyons, John. (1969). Introduction to Theoretical Linguistics.

Plato’s Cratylus. (http://plato.stanford.edu/entries/plato-cratylus/)

Robins, R.H. (1967). A Short History of Linguistics. Longmans.

Schmidhauser, Andreas U. (2010). The Birth of Grammar in Greece, in E Bakker, ed., A Companion to the Ancient Greek Language, Oxford: Blackwell (http://schmidhauser.us/2010-birth.pdf)

Thomas, Margaret. (2011). Fifty key thinkers on language and linguistics. Milton Park, Abingdon, Oxon ; New York, NY: Routledge.

Woodard, Roger D. (ed.) (2008). The Ancient Language of Europe. Cambridge: Cambridge University Press.

ผะอบ โปษะกฤษณะ  (๒๕๐๘).  คำบรรยายวิชาภาษาไทย  คณะศิลปศาสตร์ ปีที่ ๑ (http://digital.library.tu.ac.th/tu_dc/frontend/Info/item/dc:89174)

อุปกิตศิลปสาร, พระยา. (๒๕๓๒). หลักภาษาไทย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์ไทยวัฒนาพาณิชย์.

ภาษาศาสตร์เปรียบเทียบและเชิงประวัติ

Historical Linguistics

(https://youtu.be/jyh6odmpkRQ)

ถ้าเราดูเปรียบเทียบภาษาต่าง ๆ เราอาจจะเห็นความเหมือนของภาษาต่าง ๆ ทั้งในแง่ของคำศัพท์และ/หรือโครงสร้างไวยากรณ์  เช่น ระหว่างภาษาอังกฤษกับภาษาเยอรมัน เราจะพบคำที่คล้ายกันในรูปและความหมายเป็นจำนวนมาก  เช่น  son: sohn, mother: mutter, brother: bruder, six: sechs เป็นต้น  แต่ระหว่างภาษาอังกฤษกับภาษารัสเซียจะมีคู่คำที่คล้ายกันแบบนี้น้อยกว่า และยิ่งน้อยลงไปอีกหากเทียบภาษาอังกฤษกับภาษาตุรกี หรือภาษาอังกฤษกับจีน   ในตัวอย่างที่ยกมานี้ เราก็จะพบว่าระดับของความเหมือนในทางไวยากรณ์ก็เป็นแบบเดียวกันด้วย   ลักษณะที่พบนี้ทำให้เราเห็นว่า ภาษาบางภาษามีความใกล้ชิดหรือเกี่ยวข้องกับอีกภาษาหนึ่งมากกว่า

ความเกี่ยวข้องตรงนี้ ในทางภาษาศาสตร์อธิบายโดยใช้หลักการภาษาศาสตร์เชิงประวัติ (historical linguistics) ที่มองว่าภาษาที่เกี่ยวข้องกันมีพัฒนาการมาจากภาษาดั้งเดิมเดียวกัน  หรือพูดอีกนัยว่า อยู่ในตระกูลภาษาเดียวกัน  ตัวอย่างเช่น  ภาษาส่วนมากในยุโรปและบางส่วนในเอเชียจัดอยู่ในตระกูลภาษาอินโดยูโรเปียน (Indo-European)  ซึ่งภายในนี้ก็มี ตระกูลย่อยอีก เช่น ตระกูลเยอรมัน (Germanic) (ประกอบด้วยภาษาเยอรมัน ภาษาอังกฤษ ภาษาดัชท์ ภาษาสวีเดน เป็นต้น), ตระกูลสลาโวนิก (Slavonic) (ประกอบด้วยภาษารัสเซีย โปแลนด์ เช็ก เป็นต้น), ตระกูลโรมานช์ (Romance) (ประกอบด้วยภาษาฝรั่งเศส อิตาเลียน สเปน เป็นต้น), ตระกูลกรีก (Greek), ตระกูลอินโด-อิราเนียน (Indo-Iranian) (ประกอบด้วยภาษาสันสกฤต เปอร์เซีย เป็นต้น), ตระกูลเชลติก (Celtic) (ประกอบด้วยภาษากาเอลิก (Gaelic)  เวลส์ (Welsh) บรีทัน (Breton) เป็นต้น)   เป็นต้น

พัฒนาการเรื่องวิวัฒนาการของภาษานับว่าเป็นผลงานความสำเร็จของการศึกษาทางภาษาศาสตร์ในศตวรรษที่ 19   ความสำเร็จตรงนี้เป็นผลพวงจากการนำเอาวิธีการที่เป็นวิทยาศาสตร์เข้ามาใช้ในการศึกษาภาษา  คือ ศึกษาในแบบที่เป็นภววิสัย (objective) มากขึ้น

ย้อนอดีต

ในยุคฟื้นฟูศิลปวิทยา (Renaissance) มีความสนใจศึกษาภาษาต่าง  ๆ มากขึ้น  มีความพยายามที่จะจัดกลุ่มภาษา แต่ไม่เป็นผลทั้งนี้เพราะไปมีความเชื่อว่า ภาษาฮีบรู (Hebrew) เป็นแหล่งกำเนิดของภาษาอื่น ๆ  (เพราะว่าภาษฮีบรูเป็นภาษาในพระคัมภีร์เก่า (Old Testament))  ในยุคนี้มีการติดต่อค้าขายและสำรวจโลก  จึงรู้จักกับภาษาต่าง ๆ มากขึ้น เริ่มเห็นกันว่า  ไวยากรณ์กรีกและละตินนั้นไม่เหมาะที่จะใช้  นักปรัชญาเลยมองหาคุณสมบัติร่วมที่ทุกภาษาจะมีร่วมกันได้   มีการพูดถึงเรื่องตรรกศาสตร์สากล (universal logic) มากในช่วงนี้    เมื่อเริ่มยุคโรแมนติก (Romantic)   มีการเปลี่ยนทางความคิดว่างานวรรณคดีชั้นยอดนั้นไม่จำเป็นต้องจำกัดอยู่กับงานวรรณคดีในยุคคลาสสิกเท่านั้น  เกิดความสนใจในเรื่องราวเก่า ๆ เรื่องทางเฉพาะท้องถิ่นและวัฒนธรรมของตนมากขึ้น  ศูนย์กลางความสนใจหลักอยู่ที่เยอรมันเองทำให้มีการศึกษาเอกสาร วรรณคดีที่เขียนด้วยภาษาเยอรมันเก่ามากขึ้น เช่น ภาษากอธิก (Gothic) ภาษาเยอรมันเหนือโบราณ (Old High German) ภาษานอร์สโบราณ (Old Norse)  เฮอร์เดอร์ (Herder, ค.ศ.1744-1803) ได้กล่าวว่ามีความสัมพันธ์กันระหว่างภาษากับลักษณะของชาตินั้น ๆ วิลเฮลม์ ฟอน ฮัมโบลดต์ (Wilhelm von Humboldt, ค.ศ.1767-1835) ก็ขยายความต่อว่า ภาษาแต่ละภาษาจะมีลักษณะเฉพาะซึ่งสะท้อนลักษณะความรู้สึกนึกคิดของคนในชาตินั้น    จุดนี้ทำให้เกิดความตื่นตัวที่จะศึกษาภาษาต่าง ๆ มากขึ้น

การค้นพบภาษาสันสกฤต

ในตอนปลายศตวรรษที่ 18 มีการค้นพบว่าภาษาสันสกฤตซึ่งเป็นภาษาเก่าแก่ของอินเดียนั้นมีความสัมพันธ์กับภาษาละตินและกรีกและภาษาอื่นในยุโรป  เซอร์วิลเลียม โจนส์ (Sir William Jones, ค.ศ.1746-1794) กล่าวถึงความสอดคล้องกันนี้ว่าไม่ใช่เหตุบังเอิญว่า

"a strong affinity both in the roots of verbs and in the forms of grammar than could possibly have been produced by accident: so strong indeed that no philologer could examine them at all without believing them to have sprung from some common source, which perhaps no longer exists" (1786)

การค้นพบความเหมือนกับภาษาสันสกฤต นับเป็นเรื่องน่าตื่นเต้นมากในสมัยนั้น  ถึงแม้จะเคยมีผู้เห็นว่าภาษากรีกและละตินจะมีส่วนคล้ายกันอยู่  แต่ทั้งภาษากรีกและละตินก็มาจากกลุ่มวัฒนธรรมเดียวกันมีการติดต่อกันอยู่  ไม่เหมือนกับการพบความคล้ายคลึงกับภาษาสันสกฤตซึ่งมาจากประเทศทางตะวันออกที่แตกต่างออกไปโดยสิ้นเชิง

คำยืม

นอกจากความคล้ายกันของคำจะมาจากการที่ภาษามีความเกี่ยวข้องกันนั้น  บางทีก็อาจมาจากการยืมข้ามภาษาก็ได้   ซึ่งจะพบในภาษาที่มีพื้นที่ติดต่อกันหรือมีการติดต่อแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรม  ภาษาอย่างกรีกและละตินก็พบว่าถูกยืมคำไปใช้ในภาษาอื่นมาก โดยเฉพาะพวกศัพท์ทางวิทยาศาสตร์   บางครั้งเป็นการยากที่จะแยกคำยืมจากคำที่เป็นคำร่วมเชื้อสาย (cognate) จริง ๆ  นักภาษาศาสตร์บางคนเลยให้ความสนใจกับความคล้ายทางไวยากรณ์มากกว่า  บางคนก็ใช้วิธีดูเฉพาะรายการคำพื้นฐาน   ซึ่งเชื่อว่าคำพื้นฐานในภาษานั้น ๆ ไม่น่าจะยืมมาจากแหล่งอื่น  อย่างไรก็ดี ปัญหานี้ไม่ใช่เรื่องใหญ่นัก เพราะว่าท้ายสุดการอธิบายความเกี่ยวข้องระหว่างภาษานั้นดูจากความสอดคล้องกันอย่างเป็นระบบ (systemic correspondence)

กฎของกริมม์

กริมม์ (Grimm, ค.ศ.1785-1863) ชี้ให้เห็นถึงความสอดคล้องกันของเสียงอย่างเป็นระบบ (systemic sound correspondence) ระหว่างภาษากอธิก (Gothic) เมื่อเทียบกับภาษาละติน กรีก และสันสกฤต  (ค.ศ.1822)  กล่าวคือ ในคำภาษากอธิกที่มีเสียง f ในภาษาอินโดยูโรเปียนอื่น ๆ (ละติน, กรีก) จะเป็นเสียง p, ในคำภาษากอธิกที่มีเสียง p  ในภาษาอินโดยูโรเปียนอื่น ๆ จะเป็นเสียง b, ในภาษากอธิกที่มีเสียง θ  ในภาษาอินโดยูโรเปียนอื่น ๆ จะเป็นเสียง t, ในภาษากอธิกที่มีเสียง t  ในภาษาอินโดยูโรเปียนอื่น ๆ จะเป็นเสียง d  เป็นต้น

ตารางแสดงความสอดคล้องกันของเสียง (Lyons 1969: 27)

กริมม์อธิบายว่าเป็นเพราะมีการเลื่อนของเสียง (sound shift) ในช่วงก่อนประวัติศาสตร์ของเยอรมัน (prehistoric period)  โดยที่ในภาษาตระกูลอินโดยูโรเปียนมีการกลายของเสียงในสายกลุ่ม Germanic ดังนี้  เสียงพ่นลม (aspirate  bh,dh, gh) จะกลายเป็นเสียงไม่พ่นลม (unaspirate b, d, g),  เสียงก้อง (voiced b, d, g) กลายมาเป็นไม่ก้อง (voiceless p, t, k),  และเสียงไม่ก้อง (voiceless p, t, k) กลายมาเป็นพ่นลม (aspirate f, θ, h)  ซึ่งเรียกกันต่อมาว่ากฎของกริมม์ (Grimm's law)

bh,dh,gh  =>  b,d,g  => p,t,k  => f, θ, h

PIE                  Germanic branch

voiceless stops [p t k] > voiceless fricatives [f θ h]

voiced stops [b d g] > voiceless stops [p t k]

voiced aspirates [bh dh gh] > voiced stops [b d g]

อย่างไรก็ดี  กริมม์และคนอื่น ๆ ก็เห็นว่า มีข้อยกเว้นเกิดขึ้นบ้าง  เช่น คำละติน pater คำกอธิก fadar :  จะเห็นว่า p = f เป็นไปตามกฎ  แต่ t = d (แทนที่จะเป็น t = θ ตามกฎ)  คือไม่มีการกลายเสียงในคำนี้ของภาษากอธิกทุกตัวตามกฎ  เนื่องจากกริมม์ไม่ได้ คิดว่ากฎมีลักษณะสม่ำเสมอ (regular) คือใช้ได้กับภาษาทั้งหมด จึงไม่วิตกกับข้อยกเว้นเช่นนี้  กริมม์บอกว่า "sound-shift succeeds in the majority of cases, but never works itself out completely in every individual case; some words remain in the form they had in the the older period; the current of innovation has passed them by."

กลุ่มนักไวยากรณ์รุ่นใหม่

50 ปีต่อมา กลุ่มนักไวยากรณ์รุ่นใหม่ (neo-grammarians) ไม่เชื่อว่ากฎจะมีข้อยกเว้นได้  "all sound-change could be accounted for by laws which operate without exceptions"  ทำไมคนกลุ่มนี้จึงคิดเช่นนี้  ก็เนื่องจากว่ามีการศึกษาในเรื่องของการกลายเสียง (sound-change) กันอย่างมาก และค้นพบว่ารูปแบบที่ดูเหมือนผิดปกติ (irregular) บางครั้งก็มีคำอธิบายซ่อนอยู่   การค้นพบที่สำคัญ คือ การค้นพบของเวอร์เนอร์ (Verner 1875) ที่พบว่า ข้อยกเว้นในกฎของกริมม์  ในเรื่องของ ละติน t = กอธิก d   (ตัวอย่าง ละติน pater = กอธิก fadar ที่กล่าวมาแล้ว)  นั้น สามารถอธิบายได้ถ้าพิจารณาการลงน้ำหนักเสียง (accent) ด้วย  เรียกว่ากฎของเวอร์เนอร์ (Verner's law)

"the voiceless 'aspirates' resulting from 'Grimm's law' (f, θ, h) were preserved if the preceding syllable bore the accent (hence Go. brōθar, etc.), but otherwise were voiced (as b d g respectively: hence Go. fadar, etc.)"  (Lyons 1969:29)

นอกเหนือจากกฎของเวอร์เนอร์  ก็มีคนหาคำอธิบายให้กับข้อยกเว้นต่าง ๆ  จนกลุ่มนักไวยากรณ์รุ่นใหม่นี้กล้าประกาศว่า การกลายเสียงสามารถอธิบายได้ด้วยกฏเสมอ (regularity in sound-change) แรก ๆ ความคิดนี้ก็ไม่เป็นที่ยอมรับมากนัก แต่ภายหลังก็ได้รับการยอมรับจนเป็นกระแสหลักของภาษาศาสตร์ในช่วงปลายศตวรรษที่ 19

นอกจากนี้ ยังมีคนอธิบายข้อยกเว้นโดยใช้เรื่องการยืมคำ  ว่าบางครั้งข้อยกเว้นก็เกิดจากการยืมคำ  อีกสาเหตุหนึ่งที่ถูกนำมาอธิบาย คือการเทียบแบบ (analogy)   เช่น การที่เด็กพูด flied, goed อะไรทำนองนี้เกิดจากการทำการเทียบแบบกับคำอื่น ๆ   ตัวอย่าง เช่น ใน ภาษาละติน  ถ้าว่าไปตามกฎการกลายเสียงที่พบ  คำว่า  'honour'  ในระยะแรกใช้  honos  ถูกต้องตามกฎ  แต่ต่อมากลายเป็น honor  ทั้งนี้เกิดจากการเทียบแบบกับ  cultor : cultoris   จึงมีผลให้ honos : honoris  กลายมาเป็น  honor : honoris  เป็นต้น

พวกกลุ่มนักไวยากรณ์ใหม่ใช้วิธีการเช่นนี้ สร้างกฎสำหรับข้อยกเว้นต่าง ๆ  บางกฎก็ค่อนข้างจะมาจากการเทียบแบบที่ไม่น่าจะเป็นไปได้    แต่จากงานในสมัยนี้ เราพอจะเห็นภาพของปัจจัยที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางภาษา คือ  การกลายเสียงจริง ๆ อาจจะเริ่มจากกลุ่มคำจำนวนหนึ่งที่ยืมมาจากภาษาอื่น  จากนั้นก็แพร่หลายโดยการเทียบแบบไปสู่คำอื่น ๆ  จนเมื่อเกิดขึ้นโดยทั่วไป เราก็เห็นเป็นกฎชัดขึ้น

ความสัมพันธ์ระหว่างภาษาศาสตร์กับพัฒนาการทางวิทยาศาสตร์

แนวคิดทางภาษาศาสตร์ในเรื่องของการหากฎ (law) และวิวัฒนาการ จะว่าไปแล้วนั้นได้รับอิทธิพลมาจากความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์ในสมัยนั้นด้วย  ในเรื่องของทฤษฎีวิวัฒนาการของชาร์ล ดาร์วิน (Charles Darwin)  เป็นเรื่องปกติในพัฒนาการทางวิทยาศาสตร์ที่วิทยาศาสตร์สาขาที่ประสบความสำเร็จจะเป็นต้นแบบให้กับวิทยาศาสตร์สาขาอื่น ๆ  ใช้แนวคิดในสาขานั้นมาประยุกต์กับงานในสาขาของตัวเอง  คูห์น (Khun, 1962) ใช้คำว่ากระบวนทัศน์ (paradigm) เพื่ออธิบายถึงว่าในช่วงเวลาหนึ่ง  ความรู้ความเข้าใจในศาสตร์ถูกกำหนดโดยระบบความคิดซึ่งดำเนินอยู่โดยไม่เปิดเผย  เป็นความเชื่อพื้นฐานที่นักวิชาการยอมรับกันอยู่ในช่วงเวลานั้น   โดยทั่วไป นาน ๆ ที จึงจะมีคนเสนอแนวความคิดหรือทฤษฎีใหม่ที่เปลี่ยนความเชื่อพื้นฐาน  (assumption) นั้นไป  เรียกว่า มีการเปลี่ยนกระบวนทัศน์ของความคิด  และกระบวนทัศน์ใหม่นั้นก็ถูกนำไปใช้ในศาสตร์ที่ยังล้าหลังกว่า   ในช่วงยุคศตวรรษที่ 19 นั้น มีสองความคิดที่เกิดขึ้น  อย่างแรกในทางฟิสิกส์กลศาสตร์ มีความเชื่อในเรื่องของกฎ  สามารถอธิบายปรากฏการณ์ทางกายภาพได้ด้วยกฎต่าง ๆ  คือ ถ้ารู้ว่าสภาวะแวดล้อมขณะนั้นเป็นอย่างไร เราก็สามารถทำนายถึงสภาพในอนาคตได้ด้วยกฎทางฟิสิกส์ที่มี   ความเชื่อในเรื่องกฎนี้สะท้อนออกมายังงานของกลุ่มนักไวยากรณ์ใหม่นี้

ความเชื่อในเรื่องกฎสำคัญอย่างไร?  ถ้าเป็นก่อนหน้านี้  การศึกษาภาษาก็อาจจะเน้นเรื่องเชิงประวัติของคำ  มองคำแต่ละคำไป (individual object)  แต่การมองหากฎเป็นการมองกลไกที่ใช้กับคำกลุ่มใหญ่  กฎของกริมม์เป็นตัวอย่างหนึ่งของการใช้กฎ   ฟรานซ์ บอปป์ (Franz Bopp, 1824) เป็นคนแรกที่ใช้ศัพท์ว่า 'sound law'  ยิ่งในช่วงหลัง ๆ ความคิดเรื่องกฎการกลายเสียง (sound law) ยิ่งเข้มข้นขึ้น  พวกกลุ่มนักไวยากรณ์รุ่นใหม่ถึงกับบอกว่าจะต้องหากฎย่อยหรือคำอธิบายให้กับข้อยกเว้นให้จงได้

ในขณะเดียวกัน ความก้าวหน้าทางชีววิทยาก็เข้ามามีผลต่องานทางภาษาศาสตร์   ในช่วงนั้น เยอรมันมีการแยกความต่างระหว่างวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ (natural sciences) กับ moral sciences  หรือ ระหว่างด้านที่เป็นวิทยาศาสตร์กับมนุษยและสังคมศาสตร์   นักภาษาศาสตร์ยุคนั้นพยายามจัดตัวเองเป็นกลุ่มวิทยาศาสตร์   และถ้าภาษาศาสตร์จะเป็นวิทยาศาสตร์ได้  ก็ต้องมองภาษาเป็นเหมือนสิ่งที่จะศึกษาอย่างภววิสัย (objective) ได้   เช่นที่ บอปป์ (Bopp, 1827) กล่าวว่า

Languages must be regarded as organic bodies, formed in accordance with definite laws; bearing within themselves an internal principle of life, they develop and they gradually die out, after, no longer comprehending themselves, they discard, mutilate or misuse ... components or forms which were originally significant but which have gradually become relatively superficial appendages.

คือ มองว่าถึงแม้ภาษาจะเป็นผลิตผลของมนุษย์  แต่ก็ดูเหมือนมันมีพัฒนาการของมันเอง  เกิด เปลี่ยนแปลง หรือ แตกดับได้  เหมือนอย่างที่ภาษาอังกฤษยุคเก่า (Old English) เปลี่ยนมาเป็นภาษาอังกฤษยุคเชคสเปียร์ (Shakespeare) และเปลี่ยนมาเป็นภาษาอังกฤษใหม่ (Modern English)   และภาษาเองก็จัดกลุ่มเป็นต้นไม้ตระกูลภาษาได้เหมือนกับที่นักชีววิทยาจัดกลุ่มสายพันธุ์สิ่งมีชีวิตต่าง ๆ

How languages evolve - Alex Gendler https://ed.ted.com/lessons/how-languages-evolve-alex-gendler

ทฤษฎีวิวัฒนาการของภาษา

เอากุส ชไลเชอร์ (August Schleicher, ค.ศ.1821-1868)  เป็นคนแรกที่กล่าวถึงทฤษฎีวิวัฒนาการของภาษา (Theory of linguistic evolution) หรือต้นไม้ตระกูลภาษาในปีค.ศ.1861  ในช่วงพร้อม ๆ กับที่ดาร์วินเผยแพร่งาน Origin of Species (ปีค.ศ.1859 เขียนเป็นภาษาอังกฤษ และถูกแปลเป็นภาษาเยอรมันในปีค.ศ. 1860)  พอเพื่อนของชไลเชอร์บอกเขาถึงงานของดาร์วิน   ชไลเชอร์ก็เลยเขียนงาน Darwin's Theory and Linguistics  เพื่อยืนยันว่างานทางภาษาศาสตร์จัดเป็นวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ  โดยอธิบายว่า  language family, languages, dialects, และ idiolect  เทียบได้กับ genera, species, varieties, และ individual ในทางชีววิทยา   ภาษาหรือตระกูลภาษาก็เหมือนกับแต่ละสายพันธุ์ที่แข่งขันกันเพื่อที่จะอยู่รอด เช่น การแพร่ขยายของภาษาอังกฤษทำให้ ภาษากลุ่มเชลติก (Celtic) อย่างภาษาคอร์นิซ (Cornish), ภาษาแมนซ์ (Manx) ต้องสูญหายไป

ชไลเชอร์ยังกล่าวอีกว่าวิวัฒนาการสามารถเห็นได้ชัดในภาษามากกว่าในทางชีววิทยา  เนื่องจากว่าสัตว์หรือพืชที่สูญพันธ์ไปแล้วจะไม่เหลืออะไรไว้นอกจากซากฟอสซิล  แต่ในภาษา เรามีบันทึกของภาษาที่สูญหายไปแล้วอย่างภาษาละติน   อีกทั้งช่วงเวลาของการเปลี่ยนทางภาษาก็สั้นกว่าทางชีววิทยา

อย่างไรก็ดี  ใช่ว่าทุกคนจะเห็นด้วยกับเรื่องของต้นไม้ตระกูลภาษา โยฮานเนส ชมิดต์ (Johannes Schmidt, 1872) แย้งว่าต้นไม้ตระกูลภาษาไม่สามารถอธิบายว่าทำไมภาษาที่แยกจากกันมากในต้นไม้ เช่น ภาษา A กับ B ถึงมีคุณสมบัติร่วมกันอยู่  ซึ่งไม่สามารถแก้ได้โดยการปรับภาพต้นไม้ให้ภาษา A อยู่ติดกับ B   เพราะ A ก็อาจจะมีคุณสมบัติบางอย่างร่วมกับภาษา C อะไรทำนองนั้น  ชมิดต์จึงเสนอให้เลิกใช้ต้นไม้ตระกูลภาษา  แต่มามองการเปลี่ยนแปลงทางภาษาตามลักษณะการแพร่กระจายและทับซ้อนทางภูมิศาสตร์  ซึ่งลักษณะนี้ในทางวิทยาภาษาถิ่น (dialectology)  เรียกว่าเส้นแบ่งเขตภาษา (isogloss)  ทฤษฎีของชมิดต์นี้เรียกว่าทฤษฎีคลื่น (wave theory)

ถ้าเช่นนั้น ทฤษฎีของชนิดต์ทำให้ทฤษฎีต้นไม้ตระกูลภาษาหมดความสำคัญไปหรือไม่   เอากุส เลสกิน (August Leskien 1876) บอกว่า ไม่ใช่  ทฤษฎีทั้งสองไม่ได้มีความขัดแย้งกัน  ถ้านึกถึงการกลายพันธุ์ (mutation) ที่เกิดกับสัตว์แต่ละตัวจำนวนหนึ่งและแพร่ไปยังลูกหลาน ก็จะเหมือนกับลักษณะของการแพร่ของความเปลี่ยนแปลงคุณสมบัติบางอย่างในทางภาษาศาสตร์  ทฤษฎีคลื่นจึงไม่แย้งกับทฤษฎีวิวัฒนาการ

ส่วนบางคนก็มองว่า ภาษาไม่ได้เป็นสิ่งที่เป็นอิสระจับต้องได้เหมือนสิ่งมีชีวิต   แต่เราจะพูดถึงแง่มุมต่าง ๆ ได้ก็โดยการอ้างอิงถึงพฤติกรรมของผู้พูด  ไม่เหมือนกับการศึกษาสัตว์หรือพืช ที่เป็นวัตถุที่จะสังเกต (observe) ได้โดยอิสระจริง ๆ  ดังนั้น  การเทียบกับทฤษฎีของดาร์วินจึงเป็นเพียงแค่การเปรียบเชิงอุปลักษณ์ (metaphor) ของทางภาษาศาสตร์   แต่ก็มีผู้แย้งว่า  จริง ๆ แล้ว คำถามที่ว่าขอบเขตของสิ่งมีชีวิต คืออะไร ยังเป็นคำถามที่ไม่สามารถตอบได้จริง  (What distinguish life from non-life is still a deeply mysterious question)  ถ้าเราสามารถอธิบายได้ว่า ภาษาคืออะไร และในระดับสูงขึ้น ภาษามีลักษณะการเปลี่ยนแปลงได้เหมือนสิ่งมีชีวิตอื่น ๆ ก็ไม่มีเหตุผลอะไรที่จะมองว่ากฎแห่งการวิวัฒนาการไม่สามารถใช้กับภาษาได้

แต่การนำทฤษฎีวิวัฒนาการมาใช้ในทางภาษาศาสตร์ก็ไม่ใช่ว่าจะไม่มีปัญหาอะไร  ปัญหาข้อแรก ถ้าเราดูวิวัฒนาการของสิ่งมีชีวิต  เราจะเห็นว่ามันไม่ได้เป็นไปแบบสุ่ม (random) แต่เป็นแบบมีทิศทางจากล่างสู่บน  คือนำไปสู่สิ่งที่ดีขึ้น  การกลายพันธุ์ที่จะรอดสืบทอดต่อไปได้คือ การกลายพันธุ์ที่ก่อให้เกิดประโยชน์ต่อการดำรงชีวิต  แต่นักภาษาศาสตร์ในยุคนั้นดูจะเชื่อว่า การเปลี่ยนแปลงในภาษาเป็นไปแบบมีทิศทาง  เช่น ราสก์ (Rask 1818) เชื่อว่า ภาษาเปลี่ยนไปสู่ภาษาที่เรียบง่ายขึ้น  เหมือนอย่างที่ภาษาอังกฤษมีความเรียบง่าย (simpler) กว่าภาษาแองโกลแซกซอน (Anglo-Saxon), ภาษากรีกใหม่ (Modern Greek) เรียบง่ายกว่าภาษากรีกดั้งเดิม (Classical Greek)  ถึงแม้ตัวอย่างที่ราส์ก (Rask) ยกมาจะเป็นเช่นนั้น แต่ก็มีกรณีที่ภาษาเปลี่ยนไปสู่สิ่งที่ซับซ้อนมากขึ้น

เป็นที่เชื่อกันว่า ภาษาสามารถจัดกลุ่มได้เป็น 3 ประเภท คือ ภาษาคำโดด (isolating) เช่น จีน ไทย  ภาษาคำติดต่อ (agglutinating) สามารถแยกรากศัพท์และหน่วยคำเติม (affix) ได้ชัดเจน เช่น ภาษาตุรกี (Turkish)   และภาษามีวิภัตติปัจจัย (inflecting languages) คือ คำหนึ่งมีหลายหน่วยความหมาย ซึ่งไม่สามารถแยกออกมาเป็นส่วน ๆ ได้ชัดว่า ส่วนไหนแทนความหมายไหน  เช่น ภาษาสันสกฤต กรีก ละติน   ซึ่งภาษาวิภัตติปัจจัยถือเป็นภาษาที่สูงสุดหรือซับซ้อนสุด   แต่ก็ใช่ว่าทุกคนจะเห็นด้วย  อย่างไรก็ดี ชไลเชอร์ (Schleicher 1848) อ้างว่าการเปลี่ยนแปลงของภาษาช่วงก่อนประวัติศาสตร์มีการเปลี่ยนจาก ภาษาคำโดด => ภาษาคำติดต่อ => ภาษาวิภัตติปัจจัย คือมีวิวัฒนาการจากสิ่งที่ง่ายไปสู่สิ่งที่ซับซ้อนสมบูรณ์ขึ้น  ซึ่งแย้งกับที่ราส์กว่าไว้ว่า เปลี่ยนไปสู่สิ่งที่เรียบง่ายขึ้น  แต่ชไลเชอร์ก็อ้างข้อโต้แย้งจากนักปรัชญาเองเกล (Hegel) ว่า หลังจากช่วงที่มนุษย์ได้พัฒนาปัญญาขึ้นมาแล้ว มนุษย์เราก็ไม่ได้ตกอยู่ภายใต้กฎการวิวัฒนาการเดียวกับสัตว์ทั้งหลาย   วิวัฒนาการของภาษาจึงเป็นไปในทิศทางเดียวกันวิวัฒนาการทางปัญญาของมนุษย์  ไม่ใช่วิวัฒนาการตามธรรมชาติ  ส่งผลให้ภาษามีลักษณะสมบูรณ์มากขึ้นเหมือนปัญญามนุษย์ที่สมบูรณ์ยิ่งขึ้น   งานเขียนวรรณคดีทั้งหลายเกิดเมื่อมนุษย์ได้พัฒนาปัญญาอย่างเต็มที่ จึงไม่แปลกที่รูปภาษาช่วงภาษาคลาสสิกปรากฏเป็นภาษาวิภัตติปัจจัย   เราอาจจะสรุปได้ว่าก่อนหน้านี้ภาษาเหล่านี้เป็นภาษาคำโดดหรือภาษาคำติดต่อมาก่อน   แต่เมื่อพัฒนามาถึงที่สุดแล้วไม่ขึ้นกับภาษาแล้ว  ภาษาก็สามารถจะเปลี่ยนไปสู่สิ่งที่ต่ำลงได้ตามที่ราส์กตั้งข้อสังเกต

แต่ความคิดนี้ สามารถแย้งได้ โดยดูจากว่า คนจีนเองก็พัฒนาปัญญาและอารยธรรมขึ้นมา มีงานวรรณคดีต่าง ๆ แต่ภาษาก็ยังคงเป็นภาษาคำโดดอยู่   และถ้าวิวัฒนาการของภาษาเป็นไปในเชิงถดถอยแล้ว เราจะเทียบกับทฤษฎีวิวัฒนาการทางชีววิทยาได้อย่างไร   อย่างไรก็ดี มีคนเขียนถึงงานทางด้านชีววิทยาว่า ความก้าวหน้าทางการแพทย์ก็เป็นปัจจัยที่ทำให้คนเราไม่ได้ตกอยู่ภายใต้เงื่อนไขเดียวกับสัตว์อื่น  ในเชิงกายภาพมนุษย์เราจึงอาจมีคุณภาพลดลง และกฎที่ว่าผู้ที่แข็งแรงที่สุดจะอยู่รอด (the law of survival of the fittest) ก็ไม่สามารถนำมาใช้ได้

ในปีค.ศ.1830-1833 ก็มีการค้นพบที่สำคัญ คือพบหลักฐานของการสูญพันธ์ครั้งใหญ่เป็นช่วง ๆ  ซึ่งเป็นการเปิดโอกาสให้สัตว์ที่ด้อยกว่าพัฒนารอดต่อมา  การค้นพบนี้เกี่ยวข้องอะไรกับข้อโต้แย้งเรื่องภาษานี้  คำตอบก็คือ ที่ชไลเชอร์ว่าไว้เกี่ยวกับการพัฒนาการอย่างมีทิศทางนั้นอาจไม่จำเป็นต้องเป็นเช่นนั้น  สำหรับเชียร์เรอร์ (Scherer, 1868) เขาบอกว่า เขาเห็นมันเป็นเรื่องของวิวัฒนาการ  เรื่องของประวัติศาสตร์  (หมายความว่า เขาไม่เชื่อในคำอธิบายเรื่องของวิวัฒนาการของภาษาจนมาถึงจุดที่เป็นอิสระจากกฎการวิวัฒนาการแบบที่ชไลเชอร์ว่าเอาไว้)

เรื่องวิวัฒนาการของภาษา ในตอนนั้น นอกจากดูกันที่วิทยาหน่วยคำก็มีคนดูที่ระดับสัทวิทยาด้วย  โดยบอกว่า มีการเปลี่ยนโดยแทนเสียงที่ใกล้คอ มาเป็นเสียงที่ใกล้ฟันและปากมากขึ้น  สังเกตจาก ภาษาเซมิติก (Semitic) จะมีเสียงพยัญชนะจากช่องคอ (pharyngeal) และลิ้นไก่ (uvular) มาก  โบว์ดวง (Baudouin 1893) เรียกว่าเป็นการแสดงความเป็นมนุษย์ (humanizing) มากขึ้น คือ เปลี่ยนจากเสียงที่คล้ายสัตว์มาเป็นเสียงมนุษย์มากขึ้น

สรุปได้ว่าในยุคนั้น มีความเชื่อกันว่า ภาษามีการเปลี่ยนแปลงอย่างมีทิศทาง  ขึ้นอยู่กับว่าใครจะเชื่อว่าทิศทางเป็นอย่างไร  เมื่อเป็นเช่นนี้ แนวคิดเรื่องทฤษฎีการวิวัฒนาการก็เป็นที่ยอมรับได้ดี  แต่ในช่วงปลาย ๆ ยุค ความเชื่อเรื่องการเปลี่ยนแปลงแบบมีทิศทางก็ค่อย ๆ ลดลง  เพราะมีข้อโต้แย้งมากมาย เช่น ภาษาฝรั่งเศสนั้นมีลักษณะของการลงวิภัตติปัจจัยมากกว่าภาษาฝรั่งเศสยุคกลาง (Medieval French)  หรือข้อสันนิษฐานของโบดวง (Baudouin) ที่ว่า เสียงจะเปลี่ยนมาข้างหน้ามากขึ้น ก็ไม่จริงเสมอ  เนื่องจากในเวียดนามใต้ (Southern Vietnamese) มีการเปลี่ยนไปข้างหลังคือจาก t, n เป็น k, ŋ

ถ้าไม่เชื่อว่ามีการเปลี่ยนแปลงอย่างมีทิศทาง  ก็อาจจะยากที่จะใช้แนวคิดของดาร์วินเกี่ยวกับหลักการคัดเลือกเพื่อความอยู่รอดได้   และในความเป็นจริง เหตุผลที่ภาษาหนึ่งเหนือกว่าอีกภาษาหนึ่งก็มีปัจจัยเรื่องทางสังคมมาเกี่ยวข้องด้วย  เช่น เหตุที่ภาษาอังกฤษใช้มากมายขึ้น ในขณะที่ภาษาเวลส์ (Welsh) ใช้น้อยลง ส่วนหนึ่งเป็นเพราะประเทศอังกฤษได้เป็นศูนย์กลางของอำนาจในโลก

การปฏิเสธเรื่องการเปลี่ยนแปลงแบบมีทิศทาง ไปได้ดีกับคำอธิบายเรื่องการเปลี่ยนแปลงเริ่มจากปัจเจกบุคคล  ซึ่งดูเหมือนว่าความคิดว่าภาษาเป็นเรื่องของปัจเจกบุคคลจะเป็นข้อโต้แย้งเรื่องการเปลี่ยนแบบที่มีทิศทางอันนำไปสู่การโต้แย้งเรื่องภาษาศาสตร์เป็นเสมือนชีววิทยาได้ดี  เพราะมีผู้แย้งว่าการเปลี่ยนแปลงใด ๆ ที่เกิดขึ้นเป็นเรื่องที่เกิดกับแต่ละคน   ไม่ใช่ที่ตัวภาษา  แต่สำหรับชไลเชอร์แล้ว   เขาเห็นว่าไม่ใช่  เพราะเขายังมองว่าภาษาก็เหมือนกับสปีชี่ส์ทางชีววิทยา  นักชีววิทยาไม่ผิดอะไรที่พูดถึงสปีชี่ส์แคร์รอท  ทั้ง ๆ ที่สิ่งที่สังเกตพบได้คือ แคร์รอทแต่ละต้น  การกลายพันธ์ก็เริ่มจากแคร์รอทเป็นต้น ๆ ไป จนนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงของสปีซี่ส์ในที่สุด  จึงไม่แปลกอะไร ถ้าเราจะมองวิวัฒนาการของภาษาในลักษณะเดียวกันนี้ด้วย

นอกจากปัญหาเรื่องของการขาดทิศทางการเปลี่ยนแปลงของภาษาที่ชัดเจน  อีกประเด็นหนึ่งที่มีผู้กล่าวว่าเป็นปัญหา คือ เรื่องของสาเหตุที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงนั้น   หากนึกถึงเรื่องการกลายเสียงหรือ กฎการกลายเสียงของกริมม์ ถึงแม้ว่ามันจะใช้ได้กับทุกคำในภาษาในภาษาหนึ่งในช่วงเวลานั้น  แต่ก็ใช้ได้กับภาษาถิ่นเดียวของภาษาเยอรมันเท่านั้น  สิ่งนี้หมายความว่าอย่างไร  หากลองนึกถึง กฎทางฟิสิกส์  เราไม่ได้มีกฎแรงโน้มถ่วงสำหรับใช้ในประเทศอิตาลีในศตวรรษที่ 17 แล้วมีอีกกฎสำหรับประเทศอังกฤษในปัจจุบัน

บางคนจึงมองว่า การกลายเสียงควรจะอธิบายไม่ใช่ในลักษณะของกฎ   แต่เป็นการเปลี่ยนความนิยมในการออกเสียง  ซึ่งแพร่จากคนหนึ่งสู่คนหนึ่ง  จากคำกลุ่มหนึ่งสู่คำกลุ่มอื่น  มากกว่าที่จะเป็นกฎของการเปลี่ยนอย่างทันทีทันใดในวงกว้าง

เมื่อมาดูพัฒนาการของทฤษฎีในยุคนี้ ที่เห็นชัด คือ เรื่องทฤษฎีภาษาพื้นเดิม (substratum theory)  ที่อธิบายการเปลี่ยนแปลงทางสัทวิทยาว่า เกิดจากการที่ผู้พูดภาษาหนึ่ง  รับภาษาใหม่เข้ามาแต่ก็คงลักษณะการพูดในแบบภาษาเดิมไว้  เช่น การพูดภาษาอังกฤษของชาวเวลส์ (Welsh) ก็คงลักษณะสำเนียงภาษาเวลส์มาก   แต่ทฤษฎีนี้ไม่สามารถอธิบายได้ว่า ทำไมจึงมีการเปลี่ยนในภาษาเอง  ก็อาจจะอธิบายได้ว่า เป็นเรื่องของการเปลี่ยนเพื่อให้ง่ายขึ้น  ให้มีการออกเสียงที่ง่ายขึ้น  แต่ก็อธิบายไม่ได้ทั้งหมด  เพราะถ้าเป็นแบบนั้น  ภาษาเก่า ๆ ก็คงเต็มไปด้วยเสียงที่ออกเสียงได้ยาก ๆ ทั้งหลาย  ก็มีคนเสนอแนวคิดต่าง ๆ ว่าทำไมจึงเกิดการกลายเสียง  บ้างก็ว่าเป็นเพราะความแตกต่างทางกายวิภาค (anatomy) ของแต่ละเผ่าพันธุ์ (race)  บ้างว่าเป็นเพราะภูมิประเทศ เช่น คนที่อยู่ตามแนวเขา มีพลังในการสูดลมหายใจเข้าออกได้มากกว่า  แต่ก็ไม่มีคำอธิบายใดที่ดีพอ  ในที่สุดความคิดนี้ก็ค่อย ๆ เสื่อมถอยไป  คือถ้าไม่สามารถนำเสนอทฤษฎีที่สามารถบอกถึงความสัมพันธ์การกลายเสียงที่น่าเชื่อถือได้แล้ว  บางทีอาจเป็นเพราะไม่มีคำอธิบายใด ๆ ก็ได้  และการกลายเสียงก็เป็นไปแบบสุ่ม

จะว่าไปแล้ว การที่ไม่สามารถหาคำอธิบายของการเปลี่ยนแปลงได้ ไม่ได้ทำให้เราไม่สามารถเทียบภาษาศาสตร์กับชีววิทยาได้  เพราะในทางชีววิทยาเอง ในตอนนั้น ก็ไม่มีคำอธิบายชัดเจนว่าทำไมจึงมีการเปลี่ยนลักษณะพันธุ์  จวบจนเมื่อมีความรู้เรื่องยีนส์จึงเข้าใจว่า เกิดการถ่ายทอดพันธุกรรมและมีเปลี่ยนแปลงสายพันธุ์ได้อย่างไร  แต่นักชีววิทยาก็เลือกที่จะเชื่อทฤษฎีของดาร์วิน  เพราะว่าสามารถอธิบายเรื่องต่าง ๆ ได้มากพอควร  แต่ในทางภาษาศาสตร์ เรามีปัญหากันตั้งแต่เรื่องทิศทางการเปลี่ยนแปลง  อะไรคือการอยู่รอดของผู้สมบูรณ์กว่า (fitness for survival) ในทางภาษา  อะไรทำให้มีการเปลี่ยนแปลงขึ้น  เป็นคำถามที่ไม่มีคำตอบ และในปลายศตวรรษที่ 19 ทฤษฎีของดาร์วินก็ถูกโจมตีมากด้วย  ความคิดว่าภาษาศาสตร์เป็นเหมือนชีววิทยาจึงไม่เป็นที่สนใจศึกษา  และในช่วงปลายศตวรรษนั้น ก็เริ่มมองวิธีการศึกษาภาษาแบบเป็นวิทยาศาสตร์ในรูปแบบใหม่ซึ่งเป็นการเปิดทางสู่การศึกษาภาษาศาสตร์ยุคใหม่

ผลที่ได้จากภาษาศาสตร์ยุคนี้

ก่อนหน้านี้  นักภาษาศาสตร์ให้ความสำคัญกับตัวอักษรหรือภาษาเขียนมาก  แต่การศึกษาในยุคนี้ ทำให้เห็นว่า เราไม่สามารถเปรียบเทียบภาษาได้โดยการเทียบตัวเขียน  แต่ต้องเทียบเสียง  กฎการกลายเสียงก็เป็นเรื่องของการเปลี่ยนของเสียง  ยุคนี้เสียงจึงได้รับความสนใจจากนักภาษามากขึ้น  ตัวอักษรเป็นเพียงแค่สัญลักษณ์ที่ใช้แทนเสียง  การศึกษาในยุคนี้ จึงเป็นพื้นฐานของการพัฒนาสาขาสัทศาสตร์ (phonetics) ในเวลาต่อมา

อีกประเด็นหนึ่งที่ได้ คือ การเห็นความแตกต่างระหว่างภาษากับภาษาถิ่น   การศึกษาในยุคนี้ ทำให้เห็นว่าภาษาถิ่นไม่ใช่ภาษาที่เบี่ยงเบน (distort) ไปจากภาษามาตรฐาน    ภาษาถิ่นแต่ละภาษาก็มีระบบของภาษานั้นเอง  ความแตกต่างระหว่างภาษามาตรฐานและภาษาถิ่นนั้นไม่ได้มาจากปัจจัยทางภาษาศาสตร์   แต่มาจากปัจจัยทางการเมืองและวัฒนธรรม   ภาษาที่เป็นภาษามาตรฐานจริง ๆ ก็เป็นเพียงภาษาถิ่นหนึ่งของกลุ่มคนซึ่งมีอำนาจทางการเมืองและวัฒนธรรมในขณะนั้น  เหมือนที่ภาษาถิ่นภาษาหนึ่งในโรมได้แพร่ไปทั่วอาณาจักรโรมัน  คือ ภาษาละตินที่เรารู้จักกัน

สิ่งที่ได้รู้เพิ่มในการศึกษาเรื่องภาษาถิ่น  คือเห็นว่า ไม่มีเส้นแบ่งชัดเจนที่จะแบ่งภาษาถิ่นตามเขตภูมิศาสตร์   เช่น ภาษาถิ่นที่พูดในถิ่นรอยต่อระหว่างภาษาดัตชาทททท (Dutch) กับภาษาเยอรมัน ซึ่งจะจัดเป็นภาษาถิ่นของฮอลแลนด์หรือของเยอรมันก็ได้   ถ้าเรามานั่งตัดสินว่ามันต้องเป็นภาษาถิ่นของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง เราก็ถูกครอบงำจากมุมมองแบบดั้งเดิมในเรื่องของภาษาและภาษาถิ่นโดยไม่รู้ตัว

และที่สำคัญ คือการมองเห็นว่า ภาษามีการเปลี่ยนแปลงไปตามเวลาทั้งทางด้านเสียงและไวยากรณ์   ภาษากรีกและละติน ก็เป็นเพียงสภาวะหนึ่งของภาษาที่อยู่ในกระบวนการของการเปลี่ยนแปลง

การเทียบแบบ

ในยุคไวยากรณ์ดั้งเดิม   เราบอกว่าพวกเชื่อในแบบแผน (analogist) เป็นพวกที่บอกว่าภาษามีหลักอธิบายรูปปกติต่าง ๆ (principle of regularity) และหลักการเทียบแบบนี้  สามารถใช้สร้างหรือคาดเดาคำที่ควรจะเป็นได้  ในการสอนไวยากรณ์ก็จะมีการพูดถึงปัญหาการใช้ภาษาที่ไม่ถูกต้องจากการเทียบแบบที่ผิด (false analogy) ที่เกิดขึ้น เช่น คำ goed, tooths  แต่ในยุคภาษาศาสตร์เปรียบเทียบนี้   กลับเป็นว่า หลักการของการเทียบแบบถูกนำมาใช้อธิบายเรื่องรูปผิดปกติ (irregularity) ในภาษา   ฟังดูเหมือนกับขัดแย้งกันเองหรือไม่

จริง ๆ แล้วไม่ใช่  ถ้าเรามองภาษาในลักษณะทฤษฎีของการเปลี่ยนแปลงของภาษา  จุดสำคัญก็คือ ภาษาเป็นเรื่องของรูปแบบปรากฏ (pattern)  ในภาษามีกฎหรือหลักที่อธิบายรูปแบบปกติ (regular principle) ที่กำหนดว่าเสียงอะไรรวมกับเสียงอะไรได้  และก็มีรูปแบบปกติ (regular pattern) ที่บอกว่าคำอะไรรวมกับอะไรได้    คำว่า came ไม่ผิดปกติในเรื่องเสียง เพราะมีคำอย่าง lame, game, same,  แต่ผิดปกติเมื่อมองเทียบกับ come: came,  love: loved   การเปลี่ยนแปลงของภาษาจึงเป็นไปเหมือนการแทนที่ระบบซึ่งกันและกันของการมีแบบแผนกับไม่มีแบบแผน (analogy และ anomaly)  ซึ่งเกิดจากปัจจัยภายนอกอย่างเช่น การยืม หรือเกิดจากปัจจัยภายใน  อย่างเช่น การทำสิ่งที่ไม่เป็นตามแบบแผนให้เป็นปกติ   และเพราะการเปลี่ยนอาจเกิดพร้อม ๆ กันในหลาย ๆ ระดับของระบบภาษา   ตัวอย่างเช่น การเปลี่ยนเสียง *s ที่อยู่ระหว่างสระ ใน PIE เป็นเสียง r ในภาษาละติน แต่ *s  จะคงไว้ในกรณีปรากฏก่อนหรือหลังพยัญชนะหรือในตำแหน่งหน้าคำหรือท้ายคำ  เราจะพบว่าการเปลี่ยนแปลง PIE เป็นละติน อย่าง *honosis -> honoris, *honosem -> honorem ด้วยกฎแรก  และคง *honos -> honos  ซึ่งเป็นกระบวนการปกติจากการกลายเสียง  แต่ในขณะเดียวกันก็มีเสียงละติน r ที่มาจาก *r ใน PIE  เช่นคำ cultor, cultoris, cultorem จึงก่อให้เกิดความไม่เป็นแบบแผนในภาษาหากมองเทียบ  honos: honoris   กับ cultor: cultoris  ในภายหลังจึงมีการเปลี่ยนแปลงอีกจาก honos เป็น honor ด้วยวิธีการเทียบแบบเพื่อให้เสมอกันกับ cultor: cultoris   ซึ่งก็ทำให้ในระดับเสียงไม่เป็นปกติตามที่ควรเป็นด้วยกฏการกลายเสียงแบบที่พบในคำ flõs (flower), mõs (custom), ที่คงเสียง s ท้ายคำไว้   ด้วยเหตุที่การเปลี่ยนแปลงเกิดในหลายระดับและจะมีบางรูปที่หลุดรอดไป  ภาษาจึงไม่เคยสู่สภาวะที่เป็นอิสระจากการไม่มีแบบแผน  สิ่งที่เป็นรูปผิดปกติอาจจะเกิดมาจากกระบวนการทำให้เป็นปกติในสมัยหนึ่งมาก่อน

ภาษาไทยกับการศึกษาเชิงประวัติ

แนวคิดการมองภาษาที่หลุดจากกรอบไวยากรณ์ดั้งเดิมปรากฏให้เห็นในตำราภาษาไทยชัดเจนในหนังสือ  “นิรุกติศาสตร์” ของพระยาอนุมานราชธน ซึ่งเรียบเรียงจากความรู้ที่ใช้สอนในวิชาว่าด้วยทฤษฎีทางภาษาแก่นิสิตคณะอักษรศาสตร์มานานกว่า 20 ปี  จึงได้เขียนเป็นตำราตีพิมพ์ในปี พ.ศ.2499  วิชาที่สอนคือ “Philology” และใช้ชื่อว่า “นิรุกติศาสตร์”  มีเนื้อหาว่าด้วยเรื่องกำเนิดของคำ  การจำแนกประเภทภาษาตามรูป ตามตระกูลภาษา ภาษาในตระกูลต่าง ๆ เสียงและการกลายเสียง  แนวเทียบ  ความหมายและการกลายความหมายของคำ

อ้างอิง

Lyons, John. (1969). Introduction to Theoretical Linguistics.

Sampson, Geoffrey (1980). Schools of Linguistics. Stanford U. Press.

อนุมานราชธน, พระยา. (๒๔๙๙). นิรุกติศาสตร์ พิมพ์ครั้งที่ 1, ราชบัณฑิตยสถาน (http://digital.library.tu.ac.th/tu_dc/frontend/Info/item/dc:88728)

ปฐมบทใหม่ของภาษาศาสตร์

Ferdinand De Saussure https://youtu.be/24ESeOoP3GE

ความเป็นมา

แฟร์ดินองด์ เดอ โซซูร์ (Ferdinand De Saussure, ค.ศ.1857-1913) เป็นชาวสวิส  ได้รับการยกย่องเป็นบิดาแห่งภาษาศาสตร์สมัยใหม่  เขาเกิดที่เมืองเจนีวาในปีค.ศ.1857  หนึ่งปีก่อนอีมิล เดอร์ไคม์ (Emile Durkheim)  บิดาแห่งสังคมวิทยา และหนึ่งปีหลังจากซิกมัน ฟรอยด์ (Sigmund Freud) บิดาแห่งจิตวิทยาสมัยใหม่ ซึ่งดูเป็นเรื่องบังเอิญมาก ที่บุคคลที่ได้รับการยอมรับให้เป็นบิดาแห่งศาสตร์ทางด้านสังคมศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกันทั้งสามคนนี้จะเกิดในเวลาไล่เลี่ยกัน โซซูร์เรียนที่มหาวิทยาลัยเจนีวา (University of Geneva) และที่มหาวิทยาลัยไลพ์ซิก (University of Leipzig)  ได้เรียนกับนักภาษาศาสตร์กลุ่มนักไวยากรณ์รุ่นใหม่ (neo-grammarian)   โซซูร์ได้ทำงานสอนที่ปารีสในปีค.ศ.1880 หลังสำเร็จการศึกษาปริญญาเอก และกลับมาสอนที่เจนีวาอีกครั้งในปีค.ศ.1891 และอยู่ที่นี่จนสิ้นชีวิตในปีค.ศ.1913 (สงครามโลกครั้งที่หนึ่งเกิดช่วงปี ค.ศ.1914-1918)    โซซูร์เห็นว่าการศึกษาภาษาในลักษณะที่เน้นการศึกษาเรื่องประวัติความเป็นมาของคำและวิวัฒนาการของภาษานี้ไม่สามารถทำให้เราเข้าใจธรรมชาติที่แท้จริงของภาษาได้   ทั้งโซซูร์ ฟรอยด์ และเดอร์ไคม์ เห็นพ้องต้องกันว่าสังคมศาสตร์จะไม่สามารถพัฒนาขึ้นมาได้ถ้าเราไม่สามารถมองสังคมว่าเป็นสิ่งที่มีตัวตน  โดยประกอบด้วยหน่วยย่อยหรือระบบต่าง ๆ อยู่ภายในอย่างมีความสัมพันธ์ต่อกัน  แนวคิดแบบนี้ตรงข้ามกับแนวคิดก่อนหน้านั้นที่มองปัจเจกเป็นสำคัญและมองว่าสังคมเป็นเพียงผลรวมของการกระทำของคนแต่ละคนในสังคมรวมกัน ในมุมมองใหม่ที่เกิดขึ้นนี้ จิตวิทยามองปัญหาทางจิตว่าไม่ได้เป็นเรื่องผิดปกติของปัจเจกแต่เป็นผลจากปฏิสัมพันธ์ในสังคม  สังคมศาสตร์ก็มองหาสิ่งที่เป็นบรรทัดฐาน (norm) ร่วมกันของคนในสังคม  ความคิดเหล่านี้ทำให้เราต้องสร้างหรือหาบรรทัดฐานในสังคมที่เป็นเงื่อนไขหรือมีอิทธิพลกำหนดการรับรู้ของปัจเจก  ตัวอย่างเช่น  เราอาจจะอธิบายได้อย่างถูกต้องในการแข่งขันฟุตบอลว่า เกิดอะไรขึ้นบ้างในเชิงของการเคลื่อนไหวที่เกิดขึ้นว่าลูกบอลไปทางไหนมีใครทำอะไรหรือวิ่งไปทางไหนบ้าง  แต่ถ้าเราไม่เข้าใจองค์ประกอบและความสัมพันธ์ของหน่วยต่าง ๆ เราก็จะไม่เข้าใจความหมายที่แฝงอยู่กับการเคลื่อนไหวที่เห็นนั้น   เราก็จะรู้สึกเหมือนกับเป็นมนุษย์ต่างดาวนั่งดูมนุษย์กลุ่มหนึ่งวิ่งไปมาไล่เตะลูกทรงกลมอันหนึ่ง ดังนั้น นักภาษาศาสตร์จึงไม่ควรพอใจกับการศึกษาเพียงลำดับ (sequence) ของเสียงที่เกิดในภาษานั้น  แต่ควรสนใจความหมายที่แฝงมากับเสียงเหล่านั้นซึ่งเป็นไปตามข้อกำหนดของแต่ละสังคมด้วย  [Introduction: Course in General Linguistics]

โซซูร์เป็นที่รู้จักไม่เฉพาะในหมู่นักภาษาศาสตร์  แต่เป็นที่รู้จักดีในศาสตร์แขนงอื่น ๆ ของสังคมศาสตร์ด้วย เช่น วรรณคดีวิจารณ์ (literary criticism), มานุษยวิทยา (anthropology), การวิจารณ์สื่อและภาพยนตร์ (film and media criticism) เป็นต้น  ความคิดแบบโครงสร้างนิยม (structuralism) และการมองระบบสัญญะเป็นความคิดที่ศาสตร์เหล่านี้ได้นำไปใช้ในการศึกษาของตน

โซซูร์เป็นนักภาษาศาสตร์ที่เริ่มต้นศึกษาภาษาตามแนวภาษาศาสตร์เชิงประวัติเหมือนนักภาษาศาสตร์ในยุคนั้น  ผลงานด้านนี้ของเขาก็ได้รับการยอมรับมากมาย  แต่เขาก็เริ่มมองเห็นความไม่เหมาะสมของภาษาศาสตร์อย่างที่เป็นอยู่และเห็นแนวทางอื่นที่ควรเป็น  เพียงแต่เขาไม่ได้เขียนและตีพิมพ์หนังสือรวบรวมความรู้ภาษาศาสตร์แนวใหม่ของตัวเองขึ้นมา  เขาได้พูดเรื่องนี้ในการสอนวิชาภาษาศาสตร์ทั่วไป (general linguistics)  และกล่าวถึงแนวคิดใหม่นี้ในการสอนครั้งที่สาม (ปีค.ศ.1910-1911)  สองปีก่อนหน้าที่จะเสียชีวิต  โซซูร์มีความคิดว่า นักภาษาศาสตร์ขณะนั้นยังหลงประเด็น และสับสนกับงานของตัวเอง  มีความจำเป็นที่จะต้องปฏิรูปศาสตร์นี้  แต่อาจจะเป็นเพราะยังหาคำตอบที่พอใจไม่ได้ โซซูร์จึงไม่คิดที่จะเผยแพร่งานของตน      แต่เพื่อนร่วมงานเขาสองคนคือชาร์ล บัลลี (Charles Bally) และอัลเบิร์ต เซเชอเฮย์ (Albert Sechehaye) ได้รวบรวมสมุดโน้ตของลูกศิษย์ซึ่งจดจากการฟังการบรรยายทั้งสามครั้งของเขามารวมและตีพิมพ์เป็นหนังสือในปีค.ศ.1916  ชื่อ Cours de linguistique generale ซึ่งต่อมาแปลเป็นภาษาอังกฤษชื่อ Course in General Linguistics

การศึกษาภาษาในอดีต

ก่อนที่นักภาษาศาสตร์จะรู้ถึงสิ่งที่ควรศึกษาอย่างแท้จริง  การศึกษาภาษาได้ผ่านช่วงเวลาการศึกษาภาษามาแล้ว 3 ลักษณะ  ลักษณะแรกเป็นการมองภาษาตามแบบไวยากรณ์ดั้งเดิม  สนใจในเรื่องของกฎเกณฑ์การใช้ภาษา เรื่องของความถูกผิดในการใช้ภาษาโดยเน้นที่การอ่านการเขียน  บ้างสนใจภาษาในมุมมองของตรรกะ  แต่ไม่มีแนวทางที่เป็นวิทยาศาสตร์ชัดเจน  ลักษณะที่สองเป็นการศึกษาตามแนวนิรุกติศาสตร์ (philology)  สนใจแต่ภาษาเขียน ภาษาเก่าอย่างกรีกและละติน  ศึกษาความเป็นมาของคำแต่ละคำ ภาษาในวรรณคดีเก่า และไม่สนใจภาษาที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน   และลักษณะที่สามเป็นการศึกษาเปรียบเทียบภาษา หาความสัมพันธ์ระหว่างภาษาต่าง ๆ   แม้ว่าจะมองภาษาศาสตร์เทียบกับวิทยาศาสตร์สาขาชีววิทยา  พยายามสืบสร้างวิวัฒนาการของภาษา  แต่โซซูร์ก็ไม่แน่ใจว่าเป็นการศึกษาอย่างเป็นวิทยาศาสตร์ที่แท้จริง   เขาตั้งคำถามเกี่ยวกับข้อเท็จจริง (fact) ที่มี  ซึ่งทางวิทยาศาสตร์จะเป็นข้อเท็จจริงทางกายภาพ (physical fact)  แล้วภาษาเป็นข้อเท็จจริงทางกายภาพหรือไม่  หรือเป็นข้อเท็จจริงในลักษณะอื่น  การเทียบตระกูลภาษาที่มองกันว่า  ภาษาแต่ละภาษาคือ สิ่ง (object) ที่ศึกษานั้นเหมาะสมแล้วหรือ   สิ่งที่ต้องศึกษาในทางภาษาศาสตร์คืออะไรกันแน่

มุมมองของโซซูร์ต่อภาษา

โซซูร์มองว่าการศึกษาภาษาที่ผ่านมานั้นยังไม่เหมาะสม  ไม่ได้ทำให้เกิดการพัฒนาภาษาศาสตร์อย่างเป็นวิทยาศาสตร์อย่างแท้จริง  เพราะไม่สามารถอธิบายถึงธรรมชาติของภาษาได้  การศึกษาภาษานอกจากการศึกษาเชิงประวัติและการเปลี่ยนแปลงแล้ว   การศึกษาภาษาควรเป็นการศึกษาภาษา ณ เวลาที่เป็นอยู่ด้วย  และภาษาพูดน่าจะเป็นหลักสำคัญของการศึกษาภาษา  ไม่ใช่ภาษาเขียนอย่างที่ศึกษากันมา   และความคิดที่ผ่านมาที่พูดถึงกฎการเปลี่ยนแปลงอย่างกฎการกลายเสียง (sound law) ต่าง ๆ ก็ไม่ได้เป็นเหมือนกฎทางวิทยาศาสตร์อื่น ๆ   เพราะกฎจริง ๆ ก็ควรจะใช้อธิบายปรากฏการณ์ที่เป็นได้ตลอด  แต่กฎการกลายเสียงดูเป็นการใช้ได้กับข้อมูลบางส่วนและบางช่วงเวลา

โซซูร์ยังตั้งคำถามว่าการเปลี่ยนแปลงของภาษาที่ผ่านมาสำคัญสำหรับผู้ใช้ภาษาด้วยหรือ  โดยเขาเปรียบกับเกมหมากรุกว่าที่สำคัญสำหรับผู้เล่นคือสภาวะ (state) ที่เป็นอยู่ไม่ใช่ตาเดิน (movement) ที่ผ่านมาแล้วว่าได้เดินตาไหนมาบ้าง   ภาษาจึงศึกษาได้ใน 2 มิติที่แยกขาดจากกันได้  คือ การศึกษาเชิงประวัติหรือข้ามสมัย (diachronic) และการศึกษาสภาพที่เป็นหรือเฉพาะสมัย (synchronic)   การศึกษาเชิงประวัติเป็นการมองการเปลี่ยนแปลงของภาษาที่ผ่านมา ซึ่งที่ผ่านมามักสนใจบอกแต่การเปลี่ยนแปลง เช่น [a]->[e]   แต่โซซูร์ตั้งคำถามว่า เราควรดูผลการเปลี่ยนแปลงด้วยว่าจะกระทบต่อระบบภาษาหรือไม่   สมมติว่า  ถ้าในภาษานั้นไม่มีเสียง [e] มาก่อน  การกลายของเสียงแบบนี้ก็เป็นเพียงการเปลี่ยนแปลงของการออกเสียง   แต่ถ้าในภาษานั้นมีเสียง [e] อยู่ก่อน  ก็อาจทำให้เกิดการรวมของ 2 หน่วยเสียงเป็นหน่วยเสียงเดียวได้    สาเหตุของการเปลี่ยนแปลงจึงอาจไม่สำคัญเท่ากับผลการเปลี่ยนแปลงต่อระบบภาษาก็ได้   ส่วนในการศึกษาสภาพภาษาที่เป็นอยู่ (synchronic)  เป็นการศึกษาภาษาที่เป็นอยู่ในสภาวะหนึ่ง    etat de langue หรือ 'language-state' คือสิ่งที่ควรศึกษา

นอกจากนี้ โซซูร์ยังมองว่าภาษาเป็นข้อเท็จจริงทางสังคม (social facts)  ซึ่งเป็นแนวคิดเดียวกับ เดอร์ไคม์ (Durkheim) ผู้ก่อตั้งสาขาวิชาสังคมวิทยา (Sociology)   โดยเดอร์ไคม์ใช้คำข้อเท็จจริงทางสังคม (social fact) เป็นศัพท์เฉพาะทางสังคมวิทยา หมายถึง ความคิดที่คนในสังคมมีร่วมกัน (ideas in the collective minds of a society)     ข้อเท็จจริงทางสังคมเป็นสิ่งที่ต่างจากข้อเท็จจริงทางกายภาพและข้อเท็จจริงทางจิตวิทยา  เป็นแรงบีบทางสังคมที่สามารถทำให้คนตัดสินใจทำหรือไม่ทำสิ่งใด   ตัวอย่างเช่น  การหยิบฉวยเอาของคนอื่น   ไม่ถือเป็นการฝืนกฎทางกายภาพเพราะมนุษย์มีความสามารถที่จะหยิบของด้วยมือและถือติดตัวไปได้   และไม่ฝืนทางจิตวิทยาด้วยเพราะคนที่มีความอยากได้ของสิ่งนั้น ก็ควรจะหยิบมาเป็นของตน    แต่ที่คน ๆ นั้น ไม่หยิบฉวยของคนอื่นก็เพราะรู้ว่าถ้าทำแล้วอาจจะถูกจับกุม  เพราะสังคมกำหนดไว้ว่าเป็นพฤติกรรมที่ไม่เป็นที่ยอมรับ   เดอร์ไคม์เขียนงานอธิบายเรื่องการฆ่าตัวตาย (suicide) ว่าไม่ใช่เรื่องของปัจเจกแต่เป็นผลจากสังคมด้วย  โดยแสดงให้เห็นว่าอัตราการฆ่าตัวตายของกลุ่มคนต่าง ๆ นั้นแตกต่างกัน คนโสดจะฆ่าตัวตายมากกว่าคนมีครอบครัว  คนไม่มีบุตรจะฆ่าตัวตายมากกว่าคนมีบุตร เป็นต้น

โซซูร์ขยายความที่ภาษาเป็นข้อเท็จจริงทางสังคม โดยอธิบายว่าเป็นความรู้ที่คนในสังคมเข้าใจร่วมกัน  และภายในภาษานั้นก็มีลักษณะที่เป็นระบบ (systematic)  คือ  คำอธิบายของสิ่งหนึ่งต้องอ้างอิงสัมพันธ์กับสิ่งอื่น ๆ   เช่น  เมื่อกล่าวถึงเสียงสองเสียง   หากในภาษาหนึ่ง สองเสียงนี้มีความต่าง (contrast) ที่ทำให้เป็นคำใหม่ขึ้นมา   กับอีกภาษาหนึ่งที่สองเสียงนี้เกิดแบบสับหลีกกัน   ฐานะของเสียงทั้งสองนี้ก็ควรต่างกันในแต่ละภาษา  หรืออย่างภาษาอังกฤษ  เราอาจบอกว่า sheep มีความหมายเหมือนคำฝรั่งเศส mouton [mu:ton]   แต่จริง ๆ ภาษาอังกฤษมีคำว่า  mutton อีกคำด้วย   ในขณะที่ภาษาฝรั่งเศสใช้คำเดียวทั้งสองความหมาย  คำว่า sheep ก็ไม่ควรมีค่า (value) เท่ากับ mouton เสียทีเดียว   ภาษาจึงมองได้ว่าเป็นเครือข่ายความสัมพันธ์ (network of relationship) ซึ่งค่าของแต่ละหน่วย (element) ขึ้นกับค่าของหน่วยอื่น ๆ  หรือกล่าวอีกนัยว่าภาษาเป็นระบบของสัญญะ  (system of signs)  ซึ่งเราไม่สามารถพิจารณาแต่ละสัญญะโดด ๆ ได้ เพราะค่าของสัญญะนั้นขึ้นกับความต่างจากสัญญะอื่น ๆ ด้วย  ภาษาจึงมีลักษณะเป็นองค์รวมของทั้งระบบหรือเป็นโครงสร้าง (structure) แต่ก็ไม่ใช่โครงสร้างที่ประกอบขึ้นจากการมีหน่วยย่อย ๆ อย่างอิฐบล็อกมาก่อนแล้วมารวม   แต่โครงสร้างเป็นแบบองค์รวมที่กำหนดหน่วยย่อยภายในที่ไม่สามารถแยกจากกันได้

อีกปัญหาที่โซซูร์ขบคิดก็คือ  ถ้าเราเทียบภาษากับทฤษฎีวิวัฒนาการ  ภาษาไม่ได้เป็นสิ่งที่มีลักษณะเดียวกับการจัดสิ่งมีชีวิตในทางชีววิทยา โซซูร์มองว่าภาษาเป็นข้อเท็จจริงทางสังคมไม่ใช่ข้อเท็จจริงทางกายภาพ   เพราะถ้าภาษาเป็นเรื่องข้อเท็จจริงทางกายภาพจะเป็นเสียงพูดของแต่ละคน  ดังนั้น  ต้องแยกความต่างระหว่างสิ่งที่แต่ละคนพูดกับสิ่งที่เป็นลักษณะร่วม (collective) ของคนในสังคม  หรือคือแยกความต่างระหว่าง la parole กับ la langue

ภาษาเป็นระบบสัญญะ

การศึกษาทางภาษา เราจำเป็นต้องรู้ได้ว่า หน่วยที่เราจะศึกษาคืออะไร   สิ่งที่เราพอจะทำได้ คือ เริ่มจากคำ    เมื่อพูดถึงคำ สิ่งที่เรานึกถึง ก็คือ มันแทนของอะไร แทนความคิดอะไร  แต่นั่นยังไม่เพียงพอ   สิ่งที่โซซูร์คิดคือการเสนอให้มีการศึกษาเรื่องของสัญญะหรือศาสตร์ด้านสัญวิทยา (semiology) ขึ้นมา โดยที่ภาษาศาสตร์เป็นส่วนหนึ่งของสัญวิทยานี้  ภาษาศาสตร์เป็นการศึกษาสัญญะที่ใช้ในสังคม โซซูร์ถือว่าภาษาเป็นระบบสัญญะที่มีความซับซ้อนมากที่สุด   ควรที่จะเป็นต้นแบบของการศึกษาระบบสัญญะอื่น ๆ   สาเหตุที่ไม่มีใครมองอย่างที่โซซูร์มองมาก่อน  เป็นเพราะว่าแต่ก่อนนั้น  การศึกษาภาษาเป็นการศึกษาในลักษณะที่ผูกติดกับสิ่งอื่น ๆ  เช่น  จิตวิทยา  ปรัชญา  มานุษยวิทยา สังคมวิทยา  โซซูร์จึงประกาศว่าวัตถุประสงค์ที่แท้จริงของภาษาศาสตร์ควรเป็นการศึกษาภาษาเพื่อความเข้าใจในธรรมชาติของภาษานั้นเอง

ความคิดในลักษณะที่ภาษาเป็นสัญญะนี้  มีมานานตั้งแต่ยุคกรีก  โดยเฉพาะพวกสโตอิก (Stoic) ที่พูดถึง สิ่งที่ใช้ในการสื่อสัญญะ (signify)  และสิ่งที่ถูกสื่อความหรือสารสัญญะ (signified) มาก่อน  และมามีการกล่าวถึงอีกครั้งในยุคกลาง โดยเฉพาะมีการพูดเรื่องไวยากรณ์สเป็กคูเลทีฟ (speculative grammar) ที่สะท้อนความเชื่อว่าภาษาสะท้อนให้เห็นถึงความเป็นจริงที่ซ่อนอยู่ภายใต้โลกทางกายภาพ  (language reflects the reality underlying the physical world)    ในยุคฟื้นฟูศิลปะวิทยา  ความคิดแบบนี้คงอยู่ แต่เปลี่ยนรูปแบบใหม่ เช่น งานของจอห์น ล็อค ที่ผูกโยงระหว่างภาษาและความคิด (idea)  แต่ในศตวรรษ 19  ความคิดว่าคำเป็นสัญญะแทนบางอย่างถูกมองว่าล้าสมัยและไม่เป็นวิทยาศาสตร์ (โดยนักภาษาศาสตร์หันไปสนใจภาษาเชิงเปรียบเทียบและมองภาษาเป็นแบบชีววิทยาแทน) แต่พวกนักปรัชญาและนักจิตวิทยาไม่ได้ละความคิดเรื่องทฤษฎีสัญญะนี้ไป  โซซูร์ก็อาจได้อิทธิพลจากการอ่านงานในสาขาพวกนี้  โดยเห็นได้จากที่โซซูร์มีการอ้างถึงงานทางจิตวิทยา  แต่ความคิดของโซซูร์จะใกล้กับความคิดเรื่อง logos ในสมัยกรีกมากกว่าความคิดเรื่องภาษาและความคิดแบบของล็อค เพราะ logos นั้นเป็นสิ่งที่ถือว่าประกอบด้วยทั้งเสียงและความหมาย  เพียงแต่โซซูร์ได้นำเสนอมุมมองใหม่ที่ปฏิวัติความเข้าใจเรื่องของภาษา ว่าไม่ได้เป็นเรื่องของการศึกษาว่าคำต่าง ๆ แทนอะไรในโลกนี้  แต่ต้องมองภาพรวมของภาษาแบบเป็นระบบ

ที่ผ่านมาในอดีต  มองกันว่าคำเป็นการตั้งชื่อให้มโนทัศน์ (concept) ที่มีอยู่ก่อน  ภาษาเป็นเรื่องของการตั้งชื่อให้กับมโนทัศน์ต่าง ๆ นี้ หรือที่เรียกว่า nomenclature  เป็นการมองที่แฝงความเชื่อว่ามโนทัศน์เป็นสิ่งที่มีก่อนภาษา  ภาษาทำให้เราได้ค้นพบสิ่งเหล่านั้น  และภาษาที่ต่างกันก็สามารถเลือกใช้คำที่ต่างกันไป  (ซึ่งก็เป็นเหตุผลด้วยว่า  ทำไมในอดีต จึงต้องศึกษาภาษาเพื่อให้เข้าใจความเป็นจริง (reality) เพราะคำหรือชื่อเรียกสิ่งต่าง ๆ ถูกตั้งมาเพื่อทำให้เราเห็นความเป็นจริงต่าง ๆ ผ่านทางภาษา)  คำจึงเป็นกลุ่มตัวอักษร ที่ใช้แทนความหมายบางอย่าง   แต่โซซูร์มองว่าภาษาจริง ๆ แล้วเป็นเรื่องของเสียงเป็นหลักไม่ใช่ตัวเขียน  และถึงแม้ว่าภาษาจะไม่ได้มีลักษณะทางกายภาพที่จับต้องได้โดยตรงเหมือนวัตถุต่าง ๆ   แต่โซซูร์ก็มองว่าภาษาเป็นสิ่งที่มีตัวตนที่สามารถศึกษาได้    ซึ่งสิ่งนั้นเป็นผลผลิตทางสังคมที่คนเราทุกคนมีอยู่ในหัว  สิ่งนั้นก็คือสัญญะ  ซึ่งเกิดจากการรวมกันของรูปเสียงและมโนทัศน์   สัญญะในภาษาไม่ใช่เป็นการตั้งชื่อให้กับสิ่งของในโลก   สัญญะในภาษามีลักษณะที่เป็นหน่วยทางความคิด (psychological entity)  ถ้าเราลองให้แต่ละคนพูดว่า  “แมวนอนอยู่บนเสื่อ”  แล้วใช้เครื่องบันทึกเสียงเพื่อดูภาพคลื่นเสียงที่ได้  เราจะเห็นว่าคลื่นเสียงที่ได้จากแต่ละคนนั้นจะแตกต่างกัน   แต่ทำไมคนเราถึงสามารถสื่อสารกันได้  ทำไมจึงสามารถเข้าใจประโยคนี้ได้ตรงกัน  ก็เพราะว่าทุกคนเข้าใจสัญญะต่าง ๆ ที่ปรากฏอยู่ในประโยคนี้ได้ตรงกัน   สัญญะจึงเป็นหน่วยที่เป็นนามธรรมไม่ใช่ตัวเสียงที่จับมาวัดได้

สัญญะประกอบไปด้วยส่วนที่เป็นสื่อสัญญะ (signifier) คือสิ่งที่เป็นสื่อหรือพาหะที่ใช้แทนสัญญะนั้นและส่วนที่เป็นสารสัญญะ (signified) หรือคือส่วนที่เป็นความหมายที่คนในสังคมมีร่วมกันสำหรับสัญญะนั้น   ในทางภาษาแล้ว สื่อสัญญะคือลำดับของหน่วยเสียงต่าง ๆ ในคำนั้น  และสารสัญญะคือมโนทัศน์ที่คำนั้นสื่อถึง    ความสัมพันธ์ระหว่างสื่อสัญญะกับสารสัญญะนี้มีลักษณะที่ไม่มีกฎเกณฑ์ (arbitrary) คือไม่ได้ถูกกำหนดไว้ก่อน  (โซซูร์อ้างถึงงานของวิลเลียม ดไวท์ วิทนีย์ (William Dwight Whitney, ค.ศ.1827-1894) ที่พูดถึงความไร้กฎเกณฑ์ (arbitrary) ของสัญญะ)  เช่น  มโนทัศน์ของคำว่า “horse” ไม่ได้ขึ้นอยู่กับรูปเสียง /hos/ ที่ใช้    ในภาษาอื่น ๆ ก็จะใช้รูปเสียงอื่น ๆ ที่ต่างกัน  เช่น ภาษาไทยใช้รูปเสียง /maː4/   หรือมโนทัศน์ของคำในแต่ละภาษาก็ไม่จำเป็นต้องเท่ากันดังตัวอย่าง sheep, mutton ในภาษาอังกฤษและ mouton ในภาษาฝรั่งเศส ความไม่มีกฎเกณฑ์นี้ปรากฏในระบบสัญญะอื่น  ๆ ด้วย  เช่น  การแสดงความนอบน้อมในแต่ละสังคมก็มีวิธีการที่ต่างกัน  แต่การที่บอกว่าสัญญะในภาษามีลักษณะที่ไม่มีกฎเกณฑ์นั้นไม่ได้หมายความว่า ใครอยากจะกำหนดใช้รูปเสียงอะไรแทนมโนทัศน์ใดก็ได้    เพราะสัญญะจะต้องเป็นสิ่งที่เกิดจากความเข้าใจร่วมกันในสังคมนั้นเอง  จึงมีลักษณะที่เรียกว่าแปลงเปลี่ยนได้ยาก (immutability) คือไม่ใช่ว่าใครคนใดอยากเปลี่ยนก็จะเปลี่ยนได้ตามใจแล้วมีผลในทันที  ในขณะเดียวกัน  ความไม่มีกฎเกณฑ์นี้ก็ทำให้เกิดลักษณะแปลงเปลี่ยนได้ (mutability) ด้วย   เพราะเราไม่สามารถทำให้ภาษาคงสภาพเดิมตลอดไป  ภาษาหรือสัญญะจึงมีการเปลี่ยนไปตามเวลาได้  (ในเรื่องความไร้กฎเกณฑ์ของภาษานี้  ก็ใช่ว่าจะเป็นแบบนี้ในทุกระดับของภาษา โซซูร์ก็พูดไว้ว่าเป็นความไร้กฎเกณฑ์ที่มีข้อจำกัด (the limiting of arbitrariness) เพราะการรวมกันของสัญญะก็มีกฎเกณฑ์อยู่)

การกำหนดสัญญะต่าง ๆ ขึ้นมาใช้ทำให้เราสามารถแยกความแตกต่างระหว่างความคิดต่าง  ๆ ได้   ก่อนที่จะมีสัญญะ  ความคิดต่าง  ๆ ที่คนเรามีก็เป็นเสมือนหมอกควันอะไรบางอย่างที่ยังไม่มีการแบ่งแยกออกเป็นส่วนต่าง  ๆ   สัญญะทำให้มีการแบ่งแยกความคิดออกเป็นส่วน ๆ ได้ชัดเจน    ความคิดถูกจัดให้เป็นระเบียบก็เมื่อมีการเชื่อมโยงความสัมพันธ์ระหว่างแต่ละส่วนของความคิดกับรูปเสียงที่ใช้แทน   ภาษาจึงเปรียบเสมือนเหรียญที่มี 2 ด้าน ด้านหนึ่งแทนความคิดอีกด้านหนึ่งแทนรูปเสียงที่ใช้   เมื่อรวมทั้งสองด้านเข้าด้วยกันก็จะเกิดสิ่งเป็นรูปแบบ (form) ขึ้นไม่ใช่สิ่งที่เป็นเนื้อสสาร (substance)   ณ จุดนี้ เราได้ภาพความเข้าใจว่าภาษาประกอบด้วยสัญญะต่าง  ๆ ที่คนในสังคมกำหนดใช้ร่วมกัน   แต่การมองเพียงแค่นี้ก็ยังไม่เพียงพอ  เราไม่สามารถมองสัญญะโดยอิสระจากระบบได้   แต่เราจะต้องมองความสัมพันธ์ระหว่างสัญญะในระบบด้วย

ดังที่กล่าวมาแล้ว โซซูร์ว่าเราไม่สามารถศึกษาสัญญะโดยไม่สนใจระบบของสัญญะที่เป็นอยู่ได้  เพราะคุณค่า (value) ของสัญญะแต่ละตัวไม่ได้อยู่ที่ตัวสัญญะนั้น  แต่คุณค่าที่แท้จริงอยู่ที่การมีอยู่ของสัญญะอื่น ๆ ในระบบที่ทำให้สัญญะนี้ต่างจากสัญญะอื่น  ๆ   ตัวอย่างเช่น  คำว่า mouton ในภาษาฝรั่งเศสอาจใช้เพื่อสื่อถึงมโนทัศน์เดียวกับคำว่า sheep ในภาษาอังกฤษ  แต่สัญญะทั้งสองอันนี้มีคุณค่าไม่เท่ากัน  เพราะว่าในภาษาอังกฤษมีคำว่า mutton ที่หมายถึงเนื้อที่พร้อมเสริฟบนโต๊ะอาหารด้วย  แต่ภาษาฝรั่งเศสใช้คำเดิมคือ mouton   คุณค่าที่กล่าวถึงนี้เป็นการพิจารณาจากด้านมโนทัศน์   และเมื่อพิจารณาจากด้านรูปเสียง  คุณค่าของสัญญะก็เป็นไปในลักษณะเดียวกันคือขึ้นอยู่กับความสัมพันธ์และความแตกต่างระหว่างรูปเสียงในระบบนั้นเป็นหลัก  กล่าวคือ  เรามองความต่างของรูปแบบ (form) เป็นสำคัญ ไม่ใช่ความต่างของเนื้อสสาร (substance)  เนื้อสสารหมายถึงเสียงทางกายภาพที่เราได้ยิน  ส่วนรูปแบบในที่นี้หมายถึงหน่วยเสียง (phoneme) ที่เรารับรู้เป็นหน่วยทางจิต (psychological unit)   ดังนั้น หน่วยในทางภาษาจึงไม่สามารถกำหนดจากคุณสมบัติภายในตัวเอง  แต่ถูกกำหนดจากความแตกต่างจากหน่วยอื่น ๆ ในภาษา  ตัวอย่าง เช่น ตัวอักษร t อาจจะเขียนในรูปแบบต่าง ๆ กัน t  t  t  t  t  t  แต่การที่เราสามารถรับรู้ได้ว่ามันเป็นตัวอักษร t  เป็นเพราะเราเห็นความแตกต่างจากอักษรตัวอื่น ๆ  คำที่ถูกอ้างถึงบ่อยจากโซซูร์ก็คือ in language there are only differences without positive terms (Saussure and Bally 1959: 120)  (แต่ก็ใช่ว่า จะมีแต่เพียงความแตกต่างเท่านั้น  ประโยคนี้จะถูก ก็ต่อเมื่อ เรามองเฉพาะส่วนของสารสัญญะ (signified) หรือเฉพาะส่วนสื่อสัญญะ (signifier)  โซซูร์มองว่าถ้าหากเรามองสัญญะในกลุ่มรวมของมันก็จะพูดในเชิงคุณสมบัติของตัวสัญญะเองได้ when we consider the sign in its totality, we have something that is positive in its own class (Saussure and Bally 1959: 120)

ระบบภาษาและการใช้ภาษา

นอกจากนี้โซซูร์ยังชี้ให้เห็นถึงความแตกต่างของ la langue กับ la parole    โดยที่ la langue หมายถึงภาษาที่เป็นระบบของสัญญะที่คนในสังคมเข้าใจร่วมกัน    เป็นข้อเท็จจริงทางสังคมหรือองค์ความรู้ทางภาษาที่มีร่วมกัน (collective knowledge of language)  (la langue เป็นคำตั้งใหม่เพื่อให้ต่างจาก le langage 'speech' ซึ่งใช้หมายถึงภาษาในความหมายทั่วไป)   ส่วน la parole หมายถึงภาษาที่เป็นคำพูดที่คนเราใช้หรือพูดออกมา  จัดว่าเป็นเรื่องแต่ละบุคคลเพราะขึ้นกับแต่ละคนอยากพูดอะไร  คำพูดหรือประโยคทั้งหลายนี้เป็นสิ่งเดียวที่เราได้ยินได้ฟังที่สามารถนำมาศึกษาเพื่อหา langue หรือตัวระบบของภาษานั่นเอง โซซูร์แยกความต่างระหว่าง langue กับ parole เพื่อชี้ให้เห็นชัดว่าอะไรคือขอบเขตที่นักภาษาศาสตร์ควรศึกษา  ซึ่งการจะศึกษาหา langue นั้นคือการหาระบบของภาษาซึ่งมีอยู่ ณ ช่วงเวลานั้น  ไม่ใช่การศึกษาภาษาในลักษณะเปรียบเทียบตามช่วงเวลาต่าง ๆ อย่างที่นักภาษาศาสตร์ทำกันมาโซซูร์เปรียบให้เห็นโดยเทียบกับเกมหมากรุก โดยให้นึกถึงสภาวะของเกมหมากรุกที่ช่วงเวลาใดเวลาหนึ่ง  เราสามารถอธิบายว่าหมากตัวใดวางอยู่ ณ ตำแหน่งใด   ซึ่งความจริงที่ว่าหมากตัวนั้นเคยเดินมาจากที่ไหนบ้างนั้นไม่สำคัญต่อการอธิบายสภาวะในขณะนั้น  ภาษาก็เหมือนกัน  ถึงแม้ว่าจะมีการเปลี่ยนแปลงของภาษาเกิดขึ้นตามช่วงเวลาต่าง ๆ  แต่ ณ ขณะนั้น  ความเปลี่ยนแปลงที่เคยเกิดขึ้นมาไม่ได้มีความสำคัญต่อการรับรู้ภาษาของคนในสังคม ณ เวลานั้น  เราไม่จำเป็นต้องรู้ว่าคำ ๆ นี้เมื่อก่อนเคยมีความหมายอะไรมาบ้าง  จึงจะสามารถใช้คำ ๆ นั้นได้ถูกต้อง เพียงแค่รู้ว่าคำ ๆ นี้มีความหมายในปัจจุบันอย่างไรก็เพียงพอแล้ว

Langue และ parole ของโซซูร์นั้นคล้ายกับความคิดของชอมสกีเรื่องสามัตถิยะภาษา (competence) และกฤตกรรมภาษา (performance)  แต่ก็ไม่เหมือนกันทีเดียว  สามัตติยะภาษาเป็นเรื่องของปัจเจกบุคคลที่เป็นผู้พูดหรือผู้ฟังในอุดมคติ (ideal speaker/hearer)  เป็นความรู้ที่บุคคลมีในการใช้ภาษาได้  ส่วน langue เป็นเรื่องความรู้ร่วมกัน (collective knowledge)  ความต่างกันตรงนี้   จะเข้าใจได้  ต้องเข้าใจข้อถกเถียงที่ว่า langue เป็นเรื่องของปัจเจกบุคคลหรือเป็นสิ่งที่มีร่วมกันของส่วนรวม (collective)  กล่าวอีกนัยหนึ่งคือเป็นเรื่องของข้อเท็จจริงทางจิตวิทยาหรือข้อเท็จจริงทางสังคม    พัตนัม (Putnam, อ้างถึงใน Sampson 1980) สนับสนุนความเป็นลักษณะร่วมกันของส่วนรวม โดยยกตัวอย่าง สมมติว่ามีโลกคู่ขนาน  ที่มีภาษาเหมือนกับโลกมนุษย์ ทุกอย่างดูเหมือนกันหมด แต่ยกเว้นว่าน้ำในโลกนั้นไม่ใช่สาร H_2O แต่เป็น X_2Z    คำถามคือ  คำว่า “น้ำ” ในสองโลกนี้ต่างกันหรือไม่?   สำหรับนักเคมีที่รู้ว่ามีองค์ประกอบโมเลกุลต่างกันก็จะบอกว่า มโนทัศน์ของ “น้ำ” ในโลกทั้งสองจึงต่างกัน   แต่สำหรับคนทั่วไปคงไม่คิดเช่นนั้น  เพราะมีภาพความเข้าใจของน้ำเหมือน ๆ กัน    มโนทัศน์ของน้ำในสองดาวนี้จึงไม่ควรต่างกัน   หรืออย่างกรณีของแหวนทอง  ซึ่งคนทั่วไปคาดหวังว่าแหวนแต่งงานต้องเป็นแหวนทอง  แม้ว่าในความเป็นจริง  คนเหล่านั้นจะแยกความต่างระหว่างทองกับโลหะผสมไม่ได้   ในขณะที่คนที่มีอาชีพทำแหวนทอง ขายแหวนทอง  คนเหล่านี้เข้าใจและรู้จักแหวนทองเป็นอย่างดี  สามารถแยกได้ว่าแหวนวงไหนไม่ใช่แหวนทองจริง ๆ   คำถามคือ  เฉพาะคนกลุ่มหลังเท่านั้นหรือที่มีมโนทัศน์ “แหวนทอง”  ก็ไม่น่าจะใช่   พัตนัมเปรียบเหมือนกับว่า   มีเครื่องมือที่แต่ละคนใช้ เช่น ไขควง ค้อน  และก็มีเครื่องมือที่หลายคนต้องร่วมมือกัน เช่น เครื่องจักรอุตสาหกรรม   คนทั่วไปมักคิดว่าภาษาเป็นเครื่องมือแบบแรกเพราะตัวเองใช้อยู่เป็นปกติ  แต่จริง ๆ ภาษาเป็นเครื่องมือแบบหลังมากกว่า

โซซูร์มองว่าความเป็นลักษณะร่วมหรือข้อเท็จจริงทางสังคม (collective/ social fact) นั้นใช้ได้กับเรื่องสัญญะหรือคำในภาษา   คนในสังคมเห็นพ้องกันว่า คำ/หน่วยคำ นั้นแตกต่าง (contrast) จากตัวอื่น ๆ ในระบบได้    แต่ในระดับที่สูงกว่านั้น เช่น ประโยค น่าจะเป็นเรื่องของปัจเจก หรือข้อเท็จจริงทางจิตวิทยา (psychological fact)   เพราะมองไม่เห็นว่าจะมีระบบที่จะแยกความต่าง (contrast) ประโยคต่าง ๆ ได้    โซซูร์จึงมองว่าประโยคเป็นเรื่องของ parole หรือการพูด  เป็นการสร้างจากสัญญะต่าง ๆ  ประโยคมีจำนวนได้ไม่จำกัด  เป็นเรื่องของแต่ละคนว่าจะพูดประโยคอย่างไร   จะมีก็เฉพาะรูปแบบ (pattern) ที่ไม่เปลี่ยนไปตามใช้ของคนแต่ละคน ถึงจะจัดเป็น langue ได้  เช่น เรื่องการสร้างคำ (word formation)   การที่โซซูร์มองเฉพาะสิ่งที่จะเป็นความรู้ร่วมกันของคนในสังคมได้ จึงจะถือเป็น langue   ทำให้เขาไม่ได้สนใจกับระดับวากยสัมพันธ์ (syntax) นัก    ความสนใจในวากยสัมพันธ์มามีมากในภายหลังโดยชอมสกีที่ได้ใช้วิธีการทางคณิตศาสตร์ช่วยจำลองระบบในระดับวากยสัมพันธ์    โซซูร์จึงเห็นว่าความรู้ทางวากยสัมพันธ์นั้นเป็นเรื่องเฉพาะตัว (idiolect)  มีแต่ความรู้เรื่องคำทั้งหมดต้องเป็นสิ่งที่รับรู้ร่วมกันในสังคม  แซมป์สัน (Sampson) ให้ความเห็นในประเด็นนี้ว่าโซซูร์อาจจะสับสนระหว่างความรู้สองแบบ  คือรู้และอธิบายได้ว่าเป็นอย่างไร กับรู้ว่าจะตัดสินสิ่งนั้นว่าใช่หรือไม่ใช่   จึงทำให้โซซูร์ไปจัดว่าประโยคเป็น parole  เพราะความรู้ว่าเป็นอย่างไรคือความรู้เช่นในระดับคำที่แต่ละคนพอจะบอกได้ว่าความหมายของคำนั้น ๆ คืออะไร   ส่วนความรู้ระดับวากยสัมพันธ์ที่ทำให้คนเราสามารถสร้างประโยคต่าง ๆ ได้ และบอกได้ว่าประโยคไหนใช้ได้หรือใช้ไม่ได้  แต่อาจจะอธิบายเหตุผลกลไกไม่ได้ว่าทำไมจึงเป็นเช่นนั้น

ความสัมพันธ์เชิงโครงสร้างและเชิงกลุ่ม

โซซูร์มองเห็นว่า ในภาษานอกจากจะมีเรื่องของความแตกต่างอย่างที่เราเห็น  แต่ยังมีเรื่องของการรวมกลุ่ม (grouping) หรือการรวมกันของหน่วยในภาษาด้วย  ซึ่งในการศึกษาการรวมกันของหน่วยภาษานี้ โซซูร์ชี้ให้เห็นถึงลักษณะ 2 อย่าง ของภาษา คือ ความสัมพันธ์เชิงโครงสร้าง (syntagmatic)  และความสัมพันธ์เชิงกลุ่ม (association  แต่ต่อมาเรียกว่า paradigmatic)    ความสัมพันธ์เชิงโครงสร้างเป็นความสัมพันธ์ที่เกิดขึ้นจากการที่หน่วยต่าง ๆ ตั้งแต่สองหน่วยขึ้นไป ถูกนำมาจัดเรียงต่อเนื่องกันเป็น syntagm ซึ่งค่าของแต่จะหน่วยขึ้นกับความต่างจากหน่วยอื่น ๆ ที่มารวมกัน  (Combinations supported by linearity are syntagms. The syntagm is always composed of two or more consecutive units.  In the syntagm a term acquires its value only because it stands in opposition to everything that precedes or follows it, or both (Saussure and Bally 1959: 123))

ส่วนความสัมพันธ์ในลักษณะที่ คำบางคำมีลักษณะบางอย่างร่วมกัน คือ ความสัมพันธ์เชิงกลุ่ม  เช่น เมื่อนึกถึงคำ enseignement 'teaching'  เราก็จะนึกถึงคำอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง  เช่น  enseigner 'teach', renseigner 'acquaint'   จะเห็นว่าความสัมพันธ์ตรงนี้เป็นความสัมพันธ์ที่ไม่ต้องอาศัยบริบทภาษาข้างเคียง (out of discourse)

ความสัมพันธ์เชิงโครงสร้างนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในระดับคำเท่านั้น  แต่เกิดในระดับอื่น ๆ ของภาษาด้วย โซซูร์ตั้งคำถามว่า ความสัมพันธ์นี้เกิดที่ระดับ langue หรือ parole กันแน่    เนื่องจากโซซูร์จัดให้ประโยค (sentence) เป็นเรื่องของการใช้ภาษา (speaking) ซึ่งก็ทำให้เป็นเรื่องที่อยู่ที่ระดับ parole  แต่ประโยคนั้นเป็นตัวอย่างที่ดีที่แสดงความสัมพันธ์เชิงโครงสร้างนี้  โซซูร์จึงสรุปว่าความสัมพันธ์ทางโครงสร้างนี้มีทั้งส่วนที่เกิดในระดับ langue และที่เกิดในระดับ parole

ส่วนของความสัมพันธ์เชิงโครงสร้างที่เป็นเรื่องของ langue จริง ๆ ไม่ใช่ parole  คือพวกที่เป็นเรื่องระดับวิทยาหน่วยคำ  (Also, to language rather than to speaking belong the syntagmatic types that are built upon regular forms) (Saussure and Bally 1959: 125)  ตรงนี้โซซูร์ยกตัวอย่างเรื่ององค์ประกอบของคำ (word-parts): prefixes, roots, radicals, suffixes, และ inflectional ending (Saussure and Bally 1959:185)   radical เป็นส่วนที่เป็นตัวร่วมกัน (common element) เมื่อเปรียบเทียบคำที่เกี่ยวข้อง (related words)  เช่น ถ้าแยก suffix ออกจากคำที่เกี่ยวข้องก็จะได้ radical   เราสามารถทำเช่นนี้ได้หลายครั้ง  radical จึงมีได้หลายระดับ (grade) (first-grade radical, second-grade radical)  จนเมื่อถึงส่วนที่แยกต่อไม่ได้แล้วก็เรียกว่า เป็นรากคำ (root)   ตัวอย่างเช่น ในภาษาฝรั่งเศส  เมื่อเทียบชุดคำ roulis-’roll’, rouleau-‘rolling-pin’, roulage-‘roller’, roulement-‘rolling’, จะได้ส่วนที่เป็น radical คือ roul-  ซึ่งในบางกรณี radical ที่ได้สามารถมองย่อยต่อไปอีกได้ เช่น  zeugnu- สามารถมองย่อยต่อไปอีกเป็น zeug- ได้  (ตัวอย่างจาก Saussure and Bally 1959: 185-186)

ส่วนความสัมพันธ์เชิงกลุ่ม (association) นั้น ต่างจากความสัมพันธ์เชิงโครงสร้างที่ว่าความสัมพันธ์แบบนี้ไม่ได้จำกัดที่จำนวนหรือลำดับ (terms in an associative family occur neither in fixed numbers nor in definite order) (Saussure and Bally 1959: 126) เช่น ถ้าพูดถึง painful, delightful, frightful, etc เราไม่สามารถบอกได้ว่า จำนวนคำทั้งหมดในหมวด (class) นี้(ที่อยู่ในหัวเรา)เป็นเท่าใด  และก็ไม่ได้มีการเรียงลำดับในกลุ่มด้วย (นึกคำไหนได้ก่อนก็พูด  เวลาที่เราอ้างถึงความสัมพันธ์ตรงนี้   เหมือนเล่นเกมบอกชื่อนกมา 10 ตัว)  ความสัมพันธ์แบบนี้กลุ่มที่ใหญ่สุด ก็คือ การจัดหมวดคำ (part of speech)

การศึกษาภาษาเฉพาะสมัยหรือข้ามสมัย

โซซูร์แยกความแตกต่างระหว่างการศึกษาภาษาในแบบข้ามสมัย (diachronic) กับแบบเฉพาะสมัย (synchronic) การศึกษาแบบข้ามสมัยเป็นการศึกษาการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น   แต่การศึกษาแบบเฉพาะสมัยเป็นการศึกษาเพื่ออธิบายสภาพของภาษาในขณะนั้น  โซซูร์เปรียบให้เห็นโดยเทียบกับเกมหมากรุก  นึกถึงสภาวะของเกม ที่เวลาใดเวลาหนึ่ง  เราสามารถอธิบายถึงว่าตัวใดอยู่ในตำแหน่งใด  ไม่สำคัญว่า หมากตัวนั้นเคยเดินมาจากทางไหน  สำคัญที่ว่าตอนนั้นอยู่ในสภาวะใด   ภาษาก็เหมือนกัน  ถึงแม้ว่าจะมีการเปลี่ยนแปลงตามช่วงเวลา  แต่ ณ ขณะนั้น  ไม่ได้มีความสำคัญต่อคนเราว่าจะต้องรู้ถึงการเปลี่ยนแปลงที่เคยเกิดขึ้น  จึงจะสามารถใช้คำ ๆ นั้นได้

โซซูร์มองว่าการศึกษาแบบข้ามสมัยและเฉพาะสมัยเป็นศาสตร์ที่แยกจากกันได้ โซซูร์มองว่าเราต้องเข้าใจและเห็นความสำคัญของการศึกษาเฉพาะสมัยเสียก่อนจึงจะสามารถมองหาวิธีการและนิยามคำต่าง ๆ ที่จะใช้ในการศึกษาระบบของภาษา   ส่วนการศึกษาข้ามสมัยนั้นไม่เกี่ยวข้องกับระบบภาษาที่เป็นอยู่   เป็นเรื่องของวิวัฒนาการของระบบ  ถ้าสามารถแยกกันได้อย่างชัดเจนก็จะยิ่งเป็นการดี (Saussure and Bally 1959: 22)

ความแตกต่างของการศึกษาแบบข้ามสมัยและเฉพาะสมัยนั้น ต้องเข้าใจว่าไม่ใช่เป็นเพราะ “เวลา” เป็นปัจจัยตัดสินในเรื่องการเปลี่ยนแปลง  การเปลี่ยนแปลงไม่ใช่ผลจากเวลา มีปัจจัยต่าง ๆ ทั้งจากภายในและภายนอกภาษาที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลง  เวลาเป็นเพียงตำแหน่งที่ช่วยให้เห็นการเปลี่ยนแปลงชัดเจน   การเปลี่ยนแปลงในภาษาไม่ได้ถูกควบคุมหรือกำหนดโดยใคร โดยความตั้งใจ  แต่เริ่มจากปัจเจกบุคคล  แล้วคนอื่น ๆ ก็ใช้ตามจนกระทั่งการใช้แบบนั้นกลายมาเป็นมาตรฐานเป็นที่ยอมรับในสังคม

ส่วนในเรื่องของความแตกต่างที่เห็นได้ในมิติของพื้นที่หรือความหลากหลายทางภูมิศาสตร์ (geographical diversity)  โซซูร์มองว่าปัจจัยพื้นที่โดยตัวมันเองไม่มีอิทธิพลต่อภาษา  ปัจจัยเวลาเท่านั้นที่เป็นสาเหตุพื้นฐานที่ทำให้ภาษาแตกต่างไป   ในชั่วเวลาหนึ่งของภาษานั้น  ผู้พูดภาษานั้นก็จะประกอบด้วยคนกลุ่มต่าง ๆ ที่พูดแตกต่างกันได้  การศึกษาภาษาแบบเฉพาะสมัยจึงต้องตระหนักถึงความจริงข้อนี้ด้วย คือมีการแปรของภาษาอยู่ในช่วงเวลานั้น (synchronic variation)  จึงอาจจะศึกษาโดยดูระบบของกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง  หรืออธิบายในภาพรวมให้คลุมทุก ๆ การแปร

ความคิดของโซซูร์ในเรื่องการเน้นการศึกษาภาษาเฉพาะสมัยไม่ได้หมายความว่าจะให้เลิกศึกษาการเปลี่ยนแปลงของภาษา  ในทางตรงกันข้าม ความคิดเรื่องระบบของภาษากลับช่วยอธิบายเรื่องทฤษฎีวิวัฒนาการของภาษาได้ดีขึ้น  จากเดิมที่เคยมีการตั้งคำถามว่า  survival of the fittest จะนำมาอธิบายกับภาษาอย่างไร ซึ่งก็มีปัญหาถกเถียงกันว่าการเปลี่ยนแปลงควรเป็นในทิศทางใดดังที่กล่าวมาแล้ว  แต่การที่บางเสียงยังคงสืบต่อมาได้ก็เพราะมีที่ให้เสียงนั้นในระบบภาษาที่ดำเนินไป   การที่เสียง ๆ หนึ่ง เช่น [b] ไม่มีการเปลี่ยนแปลงหรืออยู่มาในภาษาได้เป็นพันปี  ไม่ใช่เป็นเรื่องของเสียงนั้นเองแต่เป็นเรื่องที่ในระบบภาษาที่ดำเนินต่อมามีที่ให้กับเสียงนั้นดำรงอยู่ได้  และสถานะของเสียงนั้นก็ไม่ได้คงที่ตลอดแต่เปลี่ยนไปตามความสัมพันธ์กับหน่วยอื่น ๆ ในระบบ และนี่คือสิ่งที่มองได้ว่าเป็นเงื่อนไขของการปรับตัวที่ดีสุด (fittest)

ภาษาศาสตร์เป็นการพรรณนาไม่ใช่การบัญญัติ

นอกจากไวยากรณ์ดั้งเดิมจะถือว่าภาษาเขียนเป็นสิ่งสำคัญกว่าภาษาพูด  ยังถือว่า รูปแบบบางอย่างของภาษาเขียนหรือภาษาวรรณคดีเป็นสิ่งที่บริสุทธิ์และถูกต้องมากกว่ารูปแบบอื่น ๆ   ดังนั้น หน้าที่ของนักไวยากรณ์ คือการทำให้ภาษาที่ดีนี้ถูกธำรงรักษา ไว้   คำถามคือ อะไรเป็นตัววัดความบริสุทธิ์หรือความถูกต้อง  ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่มีตัวชี้วัดที่ชัดเจนแน่นอน  จะต้องใช้วิธีเปรียบเทียบกับอะไรบางอย่าง  เช่น เปรียบเทียบกับภาษาที่ยอมรับเป็นภาษามาตรฐานในภาษานั้น  ถ้ามีใครพูดหรือเขียนไม่สอดคล้องกับภาษามาตรฐานนั้น ก็กล่าวว่าเขาพูดไม่ถูก  ก็คือไม่ถูกต้องตามมาตรฐานที่กำหนด  สิ่งนี้จึงไม่ใช่หน้าที่ของนักภาษาศาสตร์  นักภาษาศาสตร์ควรที่จะอธิบายว่าคนเราใช้ภาษาจริง ๆ อย่างไร

อีกประการหนึ่ง คือ การเปลี่ยนแปลงในภาษาไม่ใช่เพราะว่าภาษานั้นวิบัติไป  แต่เป็นเรื่องธรรมดาของภาษาที่จะมีการเปลี่ยนแปลง all languages are subject to constant change   การคิดว่าการเปลี่ยนแปลงเป็นสิ่งไม่ดี เรากำลังปิดกั้นความเป็นไปได้ว่าการเปลี่ยนแปลงอาจก่อให้เกิดสิ่งที่ดีขึ้น

การพูดถึงเรื่องการบัญญัติ (prescriptive) และการพรรณนา (descriptive) นี้ไม่ได้หมายความว่า การมองแบบการบัญญัตินั้นไม่เหมาะต่อการเรียนภาษา  จริง ๆ อาจมีปัจจัยอื่น ๆ อีกมาก เช่น เรื่องของวัฒนธรรม สังคม หรือ การเมือง ที่ทำให้มีความจำเป็นต้องผลักดันให้ภาษาถิ่นหนึ่งขึ้นมาเป็นมาตรฐานกลางบนความเสื่อมถอยของภาษาถิ่นอื่น ๆ  และจริง ๆ การมีภาษามาตรฐานกลาง ก็เป็นประโยชน์ต่อการศึกษาและการบริหารงาน   แต่ทั้งนี้ เราเองก็ต้องตระหนักว่า ภาษาที่จัดเป็นมาตรฐานนั้นไม่ได้บริสุทธิ์หรือถูกต้องมากกว่าภาษาถิ่นย่อยอื่น ๆ ของกลุ่มชนชั้นอื่น  ภาษานั้นใช้ในจุดประสงค์ที่ต่างกัน ในบริบทที่ต่างกัน  การจะตัดสินทุกอย่างโดยใช้มาตรฐานกลางนั้นจึงไม่เหมาะสม

เน้นความสำคัญของภาษาพูด

การศึกษาหาระบบของภาษานั้นแตกต่างจากการศึกษาในเรื่องไวยากรณ์ดั้งเดิม  เพราะในไวยากรณ์แบบดั้งเดิมนั้นเป็นความพยายามที่จะคงรูปแบบการใช้ภาษาเขียนหรือภาษาในวรรณคดีที่ถูกตัดสินว่าเป็นภาษาที่ดีที่สละสลวย  ซึ่งเป็นคนละเรื่องกับการพยายามหาระบบของภาษาที่คนเราใช้กันอยู่ในสังคม  เพราะครอบคลุมภาษาที่ใช้กันจริงในชีวิตประจำวัน  ไม่มีรูปประโยคแบบไหนที่ถูกต้องกว่าประโยคไหนตราบเท่าที่ประโยคนั้น ๆ เป็นประโยคที่ใช้ในการติดต่อสื่อสารกันได้จริง  รูปประโยคแบบต่าง ๆ นั้นมีใช้เพื่อวัตถุประสงค์ที่ต่างกัน ในบริบทที่ต่างกัน  การตัดสินทุกอย่างโดยใช้มาตรฐานของภาษาทางวรรณคดีนั้นจึงไม่เหมาะสม  นอกจากนี้โซซูร์ยังให้ความสำคัญกับภาษาพูดด้วย  โดยชี้ให้เห็นถึงความสำคัญของภาษาพูด   เพราะว่าภาษาพูดนั้นมีมาก่อนภาษาเขียน  ภาษาเขียนโดยทั่วไปนั้นถูกสร้างขึ้นมาโดยอาศัยหน่วยทางเสียงเป็นพื้นฐาน   แต่ถึงภาษาเขียนจะพัฒนาบนรากฐานของภาษาพูด  แต่ผลจากการเปลี่ยนแปลงในภาษา ทำให้เกิดคำที่เขียนต่างกันแต่ออกเสียงเหมือนกัน เรียกว่า คำพ้องเสียง (homophones) และทำให้เกิดคำที่เขียนเหมือนกันแต่ออกเสียงต่างกัน เรียกว่า คำพ้องรูป (homograph)  ยิ่งภาษาเขียนเกิดมานานเท่าใด ความไม่สอดคล้องระหว่างตัวเขียนกับเสียงก็ยิ่งมีมากขึ้นเท่านั้น

ความแตกต่างอีกประการของภาษาเขียนและภาษาพูด คือ ตัวเขียนไม่สามารถแสดงระดับสูงต่ำของเสียง (pitch) หรือแสดงการเน้นลงเสียงหนัก (stress) ในภาษาพูดได้  การใช้ตัวอักษรเอียงตัวอักษรเข้มเป็นเพียงวิธีทางอ้อมที่เราพยายามใช้เพื่อเน้นให้เห็นความแตกต่างจากส่วนอื่น ๆ   และในบางภาษา  ความต่างระหว่างภาษาเขียนและภาษาพูดก็เห็นชัดเจน เช่น ในประเทศจีนมีภาษาถิ่นต่าง ๆ  แต่สามารถใช้ระบบตัวเขียนเดียวกัน  จึงสามารถที่จะสื่อสารกันด้วยตัวเขียนได้ถึงแม้ว่าจะพูดกันไม่รู้เรื่อง  ลักษณะนี้เป็นกรณียกเว้น ที่ภาษาเขียนได้พัฒนาแยกจากภาษาพูดอย่างชัดเจน  อีกตัวอย่างคือ ภาษาละตินและภาษาสันสกฤตที่เป็นภาษาที่ตายไปแล้วคือไม่มีสังคมใดที่พูดภาษานี้เป็นภาษาแม่   จึงไม่มีการเรียนรู้โดยธรรมชาติเหมือนภาษาอื่น ๆ  แต่ต้องเรียนจากตัวเขียนอย่างเดียว  ภาษาเขียนและภาษาพูดจึงเป็นระบบสัญญะที่แยกจากกันเป็นสองระบบ   โดยที่ภาษาเขียนมีขึ้นเพื่อใช้แทนภาษาพูดอีกที

ในการศึกษาภาษาพูด โซซูร์ได้พูดถึงการศึกษาหาระบบสัทวิทยาหรือ phonological system ซึ่งต้องหาว่าหน่วยเสียง (phoneme) ในภาษามีอะไรบ้าง  โดยเสนอให้วิเคราะห์การเคลื่อนทางสรีระ (articulatory movement) แบบสมการพีชคณิต (algebraic equation) ซึ่งมองว่าเป็นการรวมคู่ (binary combination) ของ mechanical และ acoustic element ที่ต่างก็เป็นเงื่อนไขต่อกัน  ส่วนการศึกษาสัทศาสตร์ (phonetics) โซซูร์มองว่าเป็นเรื่องที่ใช้ศึกษาการกลายเสียงซึ่งเป็นการศึกษาเชิงการเปลี่ยนแปลง (diachronic) ซึ่งดูเหมือนไม่มีข้อจำกัดว่าจะเปลี่ยนอย่างไรได้บ้าง  จะมีก็เพียงการเปลี่ยนแปลงบางลักษณะที่ไม่น่าเป็นไปได้  เช่นการกลายเสียงที่ทำให้เกิดสองรูป (form) ขึ้นมาแทนที่หนึ่งรูป  ซึ่งความคิดเรื่องสัทศาสตร์สัทวิทยาลักษณะที่เสนอนี้ก็ไม่ใช่ความคิดแบบที่ยอมรับกันในปัจจุบัน

บทสรุป

งานของโซซูร์ถือเป็นการปฏิวัติการศึกษาภาษาที่เปรียบได้กับเมื่อครั้งที่ โคเปอร์นิคัส (Copernicus) นำเสนอความคิดว่าโลกโคจรรอบดวงอาทิตย์  เพราะโซซูร์ทำให้เข้าใจว่าภาษาเป็นสิ่งที่ทำให้มนุษย์เข้าใจโลกที่เป็นอยู่  ไม่ใช่ว่าภาษาเป็นเครื่องมือหรือสิ่งเสริมที่ทำให้เราเข้าถึงความเป็นจริง (reality)  และได้เสนอให้มองภาษาเป็นระบบของสัญญะ  ซึ่งเราไม่สามารถพิจารณาแต่ละสัญญะโดด ๆ ได้ เพราะค่าของสัญญะนั้นขึ้นกับความต่างจากสัญญะอื่น ๆ ด้วย  ภาษาจึงมีลักษณะเป็นองค์รวมของทั้งระบบ   และการศึกษาภาษาควรเป็นไปเพื่อให้เราเข้าใจธรรมชาติของภาษาเอง ซึ่งถือเป็นการเปิดศักราชใหม่แห่งการศึกษาภาษาศาสตร์   ดังสรุปไว้ในประโยคสุดท้ายของหนังสือ Course in General Linguistics (หน้า 232)

the true and unique object of linguistics is language studied in and for itself

สัญวิทยา

โซซูร์นอกจากจะได้รับการยกย่องว่าเป็นผู้วางรากฐานของภาษาศาสตร์ปัจจุบัน  การนำเสนอความคิดเรื่องภาษาเป็นระบบของสัญญะได้ก่อให้เกิดการพัฒนาศาสตร์ด้านสัญวิทยา (semiology) ขึ้นมาและถูกนำไปใช้ในงานทางสังคมศาสตร์อย่างแพร่หลายในเวลาต่อมา และสัญวิทยายังมีบทบาทสำคัญในงานด้านอื่น ๆ เช่น นิเทศศาสตร์ วรรณกรรมวิจารณ์  วัฒนธรรมศึกษา เป็นต้น  ตัวอย่างงานที่เป็นที่รู้จักดี คืองานของโรล็อง บาร์ต (Roland Barthes, 1957) ที่ใช้แนวคิดสัญวิทยาในการวิเคราะห์มายาคติสมัยใหม่ (modern myths) เช่น ชี้ให้เห็นว่าความหมายของไวน์ในฝรั่งเศสได้ถูกนำเสนอภาพ (protray) ของสิ่งที่ดีต่อสุขภาพ การผ่อนคลาย ซึ่งเป็นความหมายโดยนัย (connotative meaning) ที่ขยายต่อจากความหมายโดยตรง (denoative meaning) ที่เป็นเครื่องดื่มแอลกอฮอล์อย่างหนึ่ง  บาร์ตส์ใช้ประโยชน์จากการวิเคราะห์สัญญะเพื่อชี้ให้เห็นถึงการใช้สัญญะของชนชั้นนายทุนหรือชนชั้นกระฎุมพีเพื่อการรักษาอำนาจทางสังคมไว้

นอกจากโซซูร์แล้ว  ชารล์ส แซนเดอร์ เพียร์ซ (Charles Sanders Peirce, ค.ศ.1829-1914) เป็นอีกคนที่บุกเบิกศาสตร์ด้านสัญวิทยา โดยใช้คำว่า Semiotics และมองสัญญะที่ครอบคลุมสิ่งต่าง ๆ บางคนจึงใช้คำว่า Semiotics กับ Semiology แบบแทนกันได้ แต่บางคนก็ว่า Semiology เป็นส่วนหนึ่งของ Semiotics เพราะมองว่า Semiology ครอบคุลมเรื่องภาษา ส่วน Semiotics ครอบคลุมสัญญะอื่น ๆ ด้วย   สัญญะหรือ sign ในความคิดของเพียร์ซต่างจากโซซูร์เพราะจะมีสามองค์ประกอบ คือ ตัวสัญญะเอง (sign)  สิ่งที่อ้างถึง (object) และการตีความ (interpretant)  ในขณะที่โซซูร์สนใจที่ตัวสัญญะและมองว่าเป็นสิ่งที่ไม่สามารถแยกจากกันได้ของสื่อสัญญะและสารสัญญะ ความหมายที่ได้เป็นความเข้าใจร่วมกันของคนในสังคม  แต่เพียร์ซมองว่าความหมายเป็นการตีความหรือจริง ๆ คือการแปลความของสัญญะนั้น  สัญญะแบ่งได้เป็นสามประเภทตามลักษณะความสัมพันธ์ของสามองค์ประกอบที่ ได้แก่ icon, index และ symbol สัญญะเป็น icon หากว่าสัญญะนั้นสื่อถึงสิ่งนั้นผ่านความคล้ายกันของรูปสัญญะ เช่น ภาพวาดภาพเขียนของบุคคลใช้อ้างถึงบุคคลนั้น  สัญญะเป็น index หากว่าสัญญะนั้นไม่ได้มีอะไรสะท้อนถึงสิ่งนั้น  ต้องสื่อได้ด้วยการเชื่อมโยงโดยตรงกับสิ่งนั้น เช่น การใช้คำสรรพนาม การใช้ชื่อเฉพาะ  และสัญญะเป็น symbol หากว่าไม่ได้มีลักษณะแบบสองอย่างที่กล่าวมา  ความสัมพันธ์ระหว่างรูปสัญญะและสิ่งที่อ้างถึงเป็นแบบแผนที่เข้าใจร่วมกันดี เช่น คำทั่วไปในภาษาสื่อถึงสิ่งที่รับรู้ร่วมกัน  เหตุทะเลาะวิวาทสื่อถึงความรุนแรง เป็นต้น

งานภาษาไทยที่มีการศึกษาโดยใช้สัญวิทยาแม้ว่าจะเป็นการศึกษาการใช้ภาษาก็จะไม่ได้เป็นงานที่มุ่งตอบคำถามทางภาษาศาสตร์โดยตรง แต่ต้องการตอบคำถามด้านสังคม วัฒนธรรม ความเชื่อ หรือการเมืองมากกว่า เช่น  “คำไทยในภูมิทัศน์ฝรั่งเศส: การศึกษาเชิงสัญญะของชื่อร้านอาหารไทยในปารีส” โดย ซอทอง บรรจงสวัสดิ์ (๒๕๕๘) ศึกษาการใช้คำตั้งชื่อร้านอาหารไทยในฝรั่งเศสตลอดจนการใช้สัญญะอื่น ๆ ว่าสะท้อนถึงการให้ความสำคัญเรื่องใด,  “การศึกษาความหมายโดยตรง ความหมายโดยนัยและการประกอบสร้างความหมายของเฮลโล คิตตี้ในประเทศไทย” โดย นาวินี  รอดแก้ว (2018)  ศึกษาความหมายในแต่ละองค์ประกอบของความเป็นเฮลโล คิตตี้ จากมุมมองของฝ่ายต่าง ๆ,  “ความเป็นจีนในละครโทรทัศน์ไทย” โดย ปรีดา อัครจันทโชติ (๒๕๖๑) ศึกษาการประกอบสร้างความหมายของความเป็นจีนที่ปรากฏในละครโทรทัศน์ช่วงเวลาต่าง ๆ  เป็นต้น

Peirce's Theory of Signs

(https://plato.stanford.edu/entries/peirce-semiotics/)

อ้างอิง

Atkin, A. (2013). Peirce’s Theory of Signs. In E. N. Zalta (Ed.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Summer 2013). Retrieved from https://plato.stanford.edu/archives/sum2013/entries/peirce-semiotics/

De Beaugrande , R. (1991). Linguistic Theory: The Discourse of Fundamental Works. Longman.  [Ferdinand de Saussure p6-33]

Ferdinand de Saussure. In Wikipedia, December 18, 2018. https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ferdinand_de_Saussure&oldid=874280652.

Harris, R., Harris, R. & Taylor, T. J. (1989). Landmarks in linguistic thought : the Western tradition from Socrates to Saussure. London ; New York: Routledge [Saussure]

Roland Barthes. In Wikipedia, January 5, 2019. https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Roland_Barthes&oldid=876896237.

Sampson, Geoffrey (1980). Schools of Linguistics. Stanford U. Press [Saussure p34-56]

Sanders, C. (2004). The Cambridge companion to Saussure. Cambridge, UK ; New York: Cambridge University Press

Saussure, F. d. and C. Bally. (1959). Course in general linguistics. New York, McGraw-Hill.

Thomas, Margaret. (2011). Fifty key thinkers on language and linguistics. Milton Park, Abingdon, Oxon ; New York, NY: Routledge.

ซอทอง บรรจงสวัสดิ์ (๒๕๕๘). คำไทยในภูมิทัศน์ฝรั่งเศส: การศึกษาเชิงสัญญะของชื่อร้านอาหารไทยในปารีส”  ใน วารสารศิลปศาสตร์, ปีที่ 15 ฉบับที่ 2 กรกฎาคม - ธันวาคม 2558

นาวินี  รอดแก้ว (2018). การศึกษาความหมายโดยตรง ความหมายโดยนัยและการประกอบสร้างความหมายของเฮลโล คิตตี้ในประเทศไทย ใน BU Academic Review, Vol. 17, No. 1, January-June, 2018.

ปรีดา อัครจันทโชติ (๒๕๖๑). ความเป็นจีนในละครโทรทัศน์ไทย ใน วารสารนิเทศศาสตร์ ปีที่ 36 ฉบับที่ 1 เดือนมกราคม - เมษายน 2561.

ภาษาศาสตร์โครงสร้างสายอเมริกา

Edward Sapir https://youtu.be/92py3AgD7BQ

เอ็ดเวิร์ด ซาเพียร์ [12]

หลังการพ่ายแพ้ของเยอรมัน ในสงครามโลกครั้งที่ 1 (ค.ศ.1914-1918)  ศูนย์กลางการศึกษาภาษาศาสตร์ได้เปลี่ยนจากเยอรมันมาเป็นประเทศอื่น ๆ ในยุโรปและอเมริกา  งานของโซซูร์เผยแพร่ออกมาช่วงระหว่างสงครามโลกครั้งที่ 1 ในปี ค.ศ.1916  แต่ก็ยังไม่แพร่หลายนัก  มาแพร่หลายจริงในฉบับที่พิมพ์ครั้งที่สองซึ่งออกในปี ค.ศ.1922   แต่ในปี ค.ศ.1921 ซาเพียร์ (Sapir) ออกหนังสือ Language โดยโยงความสัมพันธ์ระหว่างภาษาและวัฒนธรรม  เขาอธิบายว่าถ้าไม่มีสังคม คนเราจะเรียนรู้ภาษาไม่ได้   ภาษาจึงเป็นสิ่งที่ต้องเรียนรู้ผ่านหน้าที่ทางวัฒนธรรม (acquired cultural function) ไม่ใช่สิ่งที่ติดตัวมนุษย์มาแต่กำเนิด (inherent biological function)  เบนจามิน วอร์ฟ (Benjamin Whorf) ลูกศิษย์ของ ซาเพียร์ ในช่วงที่ได้มาสอนแทน ซาเพียร์ในช่วงที่ป่วยอยู่  ก็ได้นำเรื่องภาษากับความคิดมาขยายประเด็นในชั้นเรียน  และเป็นที่รู้จักกันในชื่อของสมมติฐานซาเพียร์-วอร์ฟ  (Sapir-Whorf hypothesis)

เอ็ดเวิร์ด ซาเพียร์ (Edward Sapir, ค.ศ.1884-1939) เกิดที่เมืองเลาเอนบูร์ก (Lauenburg) ในปรัสเซีย (Prussia) (ปัจจุบันเป็นเมืองลีบอร์ก (Lebork) ประเทศโปแลนด์) ต่อมาจึงอพยพมาอเมริกาตั้งแต่ยังเป็นเด็ก  ซาเพียร์จัดว่าเป็นอัจฉริยะคนหนึ่ง  ได้รับทุนเรียนที่มหาวิทยาลัยโคลัมเบีย (Columbia University) ทางด้านภาษาเยอรมัน (ในเวลานั้นประเทศสหรัฐอเมริกายังไม่มีภาควิชาภาษาศาสตร์) ในระหว่างนั้น ได้ศึกษาวิชาทางด้านดนตรีและภาษาต่าง ๆ ได้แก่ ภาษากอธิก ภาษาไอซ์แลนด์ ภาษาสันสกฤต และเรียนระดับบัณฑิตศึกษากับฟรานซ์ โบแอส (Franz Boas, ค.ศ.1858-1942) ซึ่งก็เป็นคนเยอรมันที่อพยพมาที่ประเทศสหรัฐอเมริกา (โบแอสเขียนหนังสือ The Handbook of American Indian Languages ในปี ค.ศ.1911 ซึ่งเป็นแนวการวิเคราะห์ภาษาที่รู้จักกันในชื่อของ American descriptivism อธิบายแนวทางสำหรับการเก็บและวิเคราะห์ข้อมูลภาษาที่ไม่รู้จักได้เป็นอย่างดี) ความที่ซาเพียร์เข้าศึกษาทางมานุษยวิทยาโดยมีพื้นความรู้ทางด้านภาษาศาสตร์อย่างดี  ทำให้สามารถศึกษาภาษาพื้นเมืองของอเมริกาได้อย่างลึกซึ้ง   ซาเพียร์เริ่มต้นงานทางด้านมานุษยวิทยาในเมืองออตตาวา (Ottawa) ในปีค.ศ.1910  ต่อมาย้ายมาสอนที่มหาวิทยาลัยชิคาโกในปี ค.ศ.1925  และย้ายมาที่มหาวิทยาลัยเยล  ภาควิชามานุษยวิทยา (anthropology)  ในปี ค.ศ.1931   งานของซาเพียร์ “Language” ที่ตีพิมพ์ปี ค.ศ.1921 ส่งผลกระทบต่อการศึกษาภาษาอย่างมาก  โดยเฉพาะการโยงความสัมพันธ์ระหว่างภาษาและวัฒนธรรม  ส่วนบทความ Sound Patterns in Language ที่พิมพ์ในวารสาร Language ก็พูดถึงสิ่งที่เป็นหน่วยเสียง (phoneme)  ความคิดของ ซาเพียร์ที่มองแยกสัทวิทยา (phonology) จากสัทศาสตร์ (phonetics) นั้นสอดคล้องกับกลุ่มสำนักปราก (Prague school) โดยบังเอิญ  ซาเพียร์ได้ร่วมกับบลูมฟิลด์และนักภาษาศาสตร์อื่น ๆ ก่อตั้งสมาคมภาษาศาสตร์แห่งอเมริกาหรือ Linguistic Society of America (LSA) ในปีค.ศ.1937  ซาเพียร์ต่างจากนักภาษาศาสตร์โครงสร้างในอเมริการุ่นหลัง ๆ  เพราะซาเพียร์มีลักษณะที่นำแนวคิดทางจิตวิทยาและวัฒนธรรมมาใช้อธิบายภาษา  ในขณะที่บลูมฟิลด์จะปฏิเสธสิ่งเหล่านี้อย่างสิ้นเชิง

ภาษากับความคิด

ซาเพียร์เสนอความคิดที่แย้งกับกลุ่มไวยากรณ์ดั้งเดิมที่มองภาษาว่ามีความสำคัญไม่เท่ากัน  มีภาษาที่ดี  ภาษาที่ถูกต้องมากกว่า  แต่ซาเพียร์มองว่าภาษามีไว้เพื่อการสื่อสารแลกเปลี่ยนความคิด  ภาษาแต่ละสังคมวัฒนธรรมต่างก็มีคุณค่าของตัวเอง   เขาเน้นเรื่องความสัมพันธ์ของภาษากับวัฒนธรรม  ให้นิยามวัฒนธรรมว่าเป็นความเชื่อและวิถีปฏิบัติอันสืบทอดต่อกันทางสังคมที่กำหนดชีวิตเรา  (the socially inherited assemblage of practices and beliefs that determines the texture of our lifes)   และบอกว่าพัฒนาการของภาษาและวัฒนธรรมนั้นเดินคู่ขนานกันไป  ภาษาเป็นเรื่องของการเรียนรู้ผ่านวัฒนธรรมมากกว่าที่จะเป็นเรื่องสืบทอดต่อกันทางกายภาพ    ซาเพียร์เปรียบเทียบว่า เด็กสามารถเรียนรู้ที่จะเดินได้เองเป็นเพราะความสามารถที่มาพร้อมกับร่างกายมนุษย์  แต่คนจะพูดภาษาใดได้ จะต้องอยู่ในสังคมที่พูดภาษานั้น  ซาเพียร์ไม่เห็นด้วยกับโครเบอร์ (Kroeber, ค.ศ.1876-1960) ที่มองวัฒนธรรมเป็นสิ่งที่แยกจากบุคคลได้  และเป็นสิ่งที่มากำหนดหล่อหลอมคนให้เป็นแบบที่ควรจะเป็น   ซาเพียร์ว่าวัฒนธรรมถูกสร้างโดยแต่ละคนในสังคม  ปัจเจกบุคคล  สังคมและวัฒนธรรมไม่ได้เป็นหน่วย (entity) ที่แยกขาดจากกัน แต่เป็นลักษณะที่แตกต่างกัน (different aspect) ของหน่วย (entity) เดียวกัน

ซาเพียร์พูดถึงลักษณะทางกายภาพและทางจิต (physiological aspect และ psychological aspect) ของภาษา  แต่มองว่าสิ่งเหล่านี้ไม่ใช่ประเด็นสำหรับการศึกษาภาษา    ที่ต้องสนใจคือหน้าที่และรูปแบบของระบบสัญลักษณ์ที่เราเรียกว่าภาษา  (function and form of the arbitrary systems of symbolism that we term language)

ซาเพียร์พูดถึงว่าคนเรามีประสบการณ์มากมาย  สัญลักษณ์ที่คนเราใช้ต้องสัมพันธ์กับกลุ่มของประสบการณ์หรือมโนทัศน์มากกว่าจะสัมพันธ์กับประสบการณ์แต่ละอัน  โดยคนเราสามารถรวมเอากลุ่มประสบการณ์ที่มีลักษณะคล้าย ๆ กันเข้าด้วยกันแล้วสรุปรวม (generalize) เป็นสัญลักษณ์เดียวกัน   คนเราจึงจะสามารถสื่อสารกันได้  มโนทัศน์ (concept) เป็นเสมือนแค็ปซูลของความคิดที่บรรจุประสบการณ์จำนวนมากมาย   คำพูด house  เป็นสิ่งที่แทนมโนทัศน์ของบ้านมากกว่าที่จะเป็นสิ่งที่แทนบ้านเป็นหลัง ๆ ไป  ณ จุดนี้ก็เลยมีคำถามว่า เราสามารถคิดได้โดยไม่มีภาษาหรือไม่?  ซาเพียร์บอกว่าไม่ง่ายที่จะตอบคำถามนี้   ภาษาเป็นเหมือนอาภรณ์ความคิด   แรกเริ่มภาษาอาจเป็นเพียงเครื่องมือที่คนเรารู้จักใช้ในการสื่อสารแบบง่าย ๆ  แต่การสื่อสารนี้ก็งอกงามไปพร้อมกับตัวเครื่องมือ  จนเป็นการยากที่เราจะคิดโดยไม่ต้องใช้ภาษาในชีวิตประจำวัน  เหมือนการคำนวณทางคณิตศาสตร์ โดยไม่มีสัญลักษณ์ต่าง ๆ ให้ใช้   ที่กล่าวกันว่า มนุษย์เราสามารถคิดโดยไม่ใช้ภาษานั้น เป็นการมองแบบง่ายเกินไป เป็นความเข้าใจผิดที่คนจำนวนมากมี ภาษาเป็นเพียงหนทางเดียวที่ช่วยให้เราเรียบเรียงความคิดได้  (speech would seem to be the only road we know of that leads to thought)   เวลาที่มีมโนทัศน์ (concept) ใหม่ ๆ เกิดขึ้นมา เราก็จะไม่รู้สึกมั่นใจว่าจะสามารถใช้มันได้จนกว่าจะมีคำให้ใช้แทนมโนทัศน์นั้นได้

ภาษาสร้าง thought-grooves หรือร่องนำความคิด  นำให้เราคิดแบบที่เป็นอยู่   ซาเพียร์ได้อิทธิพลความคิดนี้จากงานของอ็อกเดนและริชาร์ด (C.K. Ogden และ I.A. Richards) ในหนังสือ  "The Meaning of Meaning" ปี ค.ศ.1923  ซึ่งพูดถึงว่าภาษานั้นมีอิทธิพลต่อความคิด (ทำให้เราตกหลุมพรางทางความคิดของภาษา  ไม่เป็นไปตามหลักตรรกะ)  ซาเพียร์มองว่าภาษามีอิทธิพลกับความคิดมนุษย์  โลกที่เป็นจริง (‘real’ world) เป็นสิ่งที่สร้างขึ้นโดยไม่รู้ตัวจากภาษาของคนในสังคมนั้น  และไม่มีภาษาใด ๆ ที่คล้ายกันมากพอจะพูดได้ว่าสามารถแสดงถึงความเป็นจริงของสังคม (represent social reality) ในแบบเดียวกันได้  โลกในการรับรู้ของคนแต่ละสังคมจึงไม่ใช่โลกที่เหมือนกัน

ถึงแม้ว่าบางครั้งภาษาจะไม่ได้ใช้เพื่อแสดงหรือสื่อความคิด  แต่ความคิดจะไม่เกิดหรืองอกเงยขึ้นมาได้โดยปราศจากภาษา   ความคิดเรื่องภาษาเป็นตัวนำความคิดนี้  บางคนก็ไม่เห็นด้วย  โดยแย้งว่า  เราอาจนึกถึงอะไรบางอย่างแต่ไม่รู้ว่าจะใช้คำอะไรก็ได้   ซึ่งซาเพียร์มองว่าเราต้องแยกระหว่างสิ่งที่เป็นจินตภาพ (image) กับความคิด (thought)  จินตภาพอาจเป็นสิ่งที่มาก่อนภาษา (pre-linguistics) ได้   แต่เมื่อใดที่จิตคิดอะไรบางอย่าง (perform mental operation) กับจินตภาพนั้น  ภาษาจะต้องเข้ามาเสมอ (แม้ว่าจะไม่เปล่งเป็นเสียงออกมาก็ตาม)    บางคนก็แย้งว่าความคิดในบางเรื่องอย่างเช่นเรื่องทางคณิตศาสตร์  ไม่เห็นว่าจะต้องเกี่ยวข้องกับภาษาแต่อย่างใด  นักคณิตศาสตร์สามารถคิดใช้เหตุผลเพื่อพิสูจน์เรื่องทางคณิตศาสตร์ต่าง ๆ ได้   ซึ่งก็เป็นไปได้ว่าคำว่า ความคิด หรือ thought ในความหมายของซาเพียร์อาจหมายถึงมโนทัศน์ (concept) ซึ่งคือสิ่งที่รับรู้ผ่านภาษาเป็นหลัก   หรือบ้างก็กล่าวว่าถ้าภาษากำหนดความคิดจริงแล้ว  ทำไมบางครั้งเราต้องถกเถียงกันว่า คำ ๆ นี้หมายความว่าอย่างไร

นอกจากนี้  ก็มีคนแย้งว่า  ถ้าภาษากำหนดความคิดจริงแล้ว  คนที่พูดภาษาเดียวกันก็ควรจะคิดเหมือนกันใช่ไหม  แล้วความเป็นปัจเจกชน (individuality) จะเกิดขึ้นได้อย่างไร    คำอธิบายหนึ่งของซาเพียร์ก็คือ  แต่ละคนอาจมองว่าตนเองมีอิสระที่จะใช้ภาษา เป็นลักษณะเฉพาะแตกต่างกันไปได้  แต่จริง ๆ เป็นเพียงการเบี่ยงเบนจากบรรทัดฐาน (norm) ระดับหนึ่ง   คือถ้ามองจากภาพทั้งสังคมเราจะเห็นบรรทัดฐานซึ่งแต่ละคนจะต่างไปจากบรรทัดฐานในลักษณะที่แตกต่างกันไป  จึงมองเหมือนจะเห็นความเป็นปัจเจกชนของแต่ละคนได้  แต่ซาเพียร์ก็ไม่ได้พูดอธิบายเรื่องความเป็นปัจเจกมากนัก   มีการพูดถึงเรื่องลักษณะเฉพาะตัว (personality) ว่าเป็นผลมาจากลักษณะเสียง การพูด การใช้ภาษาที่แตกต่างกันของแต่ละคนได้  แต่ส่วนที่เป็นลักษณะร่วมของแต่ละคนในสังคมนั้นคือตัวที่กำหนดภาษาในสังคมนั้น

ความคิดเรื่องภาษาและความคิดของซาเพียร์นี้ต่อมาเป็นที่รู้จักกันในชื่อของ สมมติฐานภาษากำหนดความคิด (The Linguistic Determinism Hypothesis)  โดยมีเบนจามิน ลี วอร์ฟ (Benjamin Lee Whorf, ค.ศ.1897-1941) ซึ่งเป็นลูกศิษย์ของซาเพียร์ได้ขยายความคิดนี้จนเป็นที่รู้จักกันในชื่อของสมมติฐานซาเพียร์-วอร์ฟ (Sapir-Whorf hypothesis)  วอร์ฟเป็นคนเรียนในระดับปานกลางและสำเร็จการศึกษาด้านวิศวกรรมเคมีจากมหาวิทยาลัย MIT   ในปีค.ศ.1919 เขาได้ทำงานเป็นวิศวกรป้องกันอัคคีภัย (fire-prevention engineer) ในบริษัทประกันอัคคีภัย อาศัยที่เขามีความสนใจภาษาจึงได้เวลาว่างเรียนภาษาโบราณอย่างภาษามายา (Mayan) ภาษาแอซเท็ก (Aztec) และเขียนบทความเกี่ยวกับภาษาแอซเท็ก  เขาได้ทุนศึกษาต่อปริญญาเอก  จึงได้มาเรียนภาษาพื้นเมืองอเมริกันกับซาเพียร์ที่มหาวิทยาลัยเยล ดูเหมือนเขาสนใจเรียนเพื่อรู้มากกว่าจะเรียนเพื่อให้สำเร็จการศึกษา  เขาได้ช่วยสอนภาษาพื้นเมืองอเมริกาในช่วงที่ซาเพียร์มีปัญหาสุขภาพ  จึงเป็นที่มาของสมมติฐานซาเพียร์-วอร์ฟนี้

Human beings do not live in the objective world alone, nor alone in the world of social activity as ordinarily understood, but are very much at the mercy of the particular language which has become the medium of expression for their society. It is quite an illusion to imagine that one adjusts to reality essentially without the use of language and that language is merely an incidental means of solving specific problems of communication or reflection. The fact of the matter is that the 'real world' is to a large extent unconsciously built upon the language habits of the group. No two languages are ever sufficiently similar to be considered as representing the same social reality. The worlds in which different societies live are distinct worlds, not merely the same world with different labels attached... We see and hear and otherwise experience very largely as we do because the language habits of our community predispose certain choices of interpretation. (Sapir 1958 [1929], p. 69)

มนุษย์มิได้มีชีวิตอยู่เพียงในโลกที่เป็นวัตถุวิสัย  หรือในโลกแห่งกิจกรรมทางสังคมอย่างที่เข้าใจกันทั่วไป  แต่มนุษย์อยู่ภายใต้ความเมตตากรุณาของภาษา ซึ่งได้กลายเป็นสื่อการแสดงออกของสังคม  การจินตนาการว่าคนเราสามารถปรับตัวเข้ากับความเป็นจริงได้โดยไม่ใช้ภาษา หรือที่ว่าภาษาเป็นเพียงเครื่องมือสำหรับแก้ปัญหาในการสื่อสาร หรือการแสดงความคิดเท่านั้น ล้วนเป็นภาพลวงตาอย่างยิ่ง  ข้อเท็จจริงก็คือว่า “โลกแห่งความจริง”นั้น โดยส่วนใหญ่แล้วถูกสร้างขึ้นตามความเคยชินทางภาษาของกลุ่มคน ... เรามองเห็น ได้ยิน หรือรับรู้ประสบการณ์อื่น ๆ อย่างที่เราทำอยู่นี้ก็เพราะภาษาที่เราใช้จนเป็นนิสัยในชุมชนของเรากำหนดให้เราเลือกตีความเช่นนั้น (อมรา ประสิทธิ์รัฐสินธุ์ 2549)

We dissect nature along lines laid down by our native languages. The categories and types that we isolate from the world of phenomena we do not find there because they stare every observer in the face; on the contrary, the world is presented in a kaleidoscopic flux of impressions which has to be organized by our minds - and this means largely by the linguistic systems in our minds. We cut nature up, organize it into concepts, and ascribe significances as we do, largely because we are parties to an agreement to organize it in this way - an agreement that holds throughout our speech community and is codified in the patterns of our language….… for it means that no individual is free to describe nature with absolute impartiality but is constrained to certain modes of interpretation even while he thinks himself most free.  The person mostly free in such respects would be a linguist familiar with very many widely different linguistic systems.  As yet no linguist is in any such position. We are thus introduced to a new principle of relativity, which holds that all observers are not led by the same physical evidence to the same picture of the universe, unless their linguistic backgrounds are similar,…. (Whorf 1940, pp. 213-14)

เราแบ่งแยกธรรมชาติออกเป็นส่วน ๆ ตามแนวทางที่ภาษาของเราปูไว้ให้เรา  ประเภทหรือแบบของปรากฏการณ์ต่าง ๆ ซึ่งเราพบเห็นนั้น คือความรู้สึกและความเข้าใจที่เปลี่ยนแปลงขึ้นลงอย่างรวดเร็ว ซึ่งถูกควบคุมโดยจิตใจของเรา  หรือที่แท้จริงก็คือระบบภาษาในใจของเรานั่นเอง เราหั่นธรรมชาติเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย จัดกลุ่มให้เป็นมโนศน์ และทำให้มีความหมายขึ้นมาตามข้อตกลงในชุมชนภาษาของเรา …ความจริงแล้วไม่มีผู้ใดเลย ที่จะมีอิสระในการบรรยายธรรมชาติที่เขาเห็นโดยมีความเป็นกลางอย่างสมบูรณ์ เพราะเขาต้องทำตามแบบของการตีความหมายที่บังคับเขาอยู่  คนที่จะมีอิสระในการบรรยายธรรมชาติมากที่สุด คือนักภาษาศาสตร์ที่คุ้นเคยกับภาษาที่ต่างกันมากหลาย ๆ ภาษา  ซึ่งคนเช่นนี้ก็หายาก  ความคิดนี้นำเราไปสู่หลักการใหม่เรื่องการสัมพัทธ์  กล่าวคือมนุษย์เรามิได้มองเห็นภาพของจักรวาลเป็นอย่างเดียวกัน  ยกเว้นจะมีภูมิหลังทางภาษาคล้ายคลึงกัน (อมรา ประสิทธิ์รัฐสินธุ์ 2549)

How language shapes the way we think - Lera Boroditsky

https://ed.ted.com/featured/WzWvOfAY

ส่วนมูลฐานของภาษาคืออะไร

ส่วนมูลฐานของภาษา (elements of speech) ไม่ใช่เสียง เพราะว่าเสียงแต่ละเสียงไม่ได้มีหน้าที่อะไร ถึงแม้ว่า บางเสียงโดด ๆ เช่น  a  ในภาษาฝรั่งเศส หมายถึง has  แต่พวกนี้ก็เป็นเหตุบังเอิญ   ส่วนมูลฐานของภาษาคือคำ ส่วนของคำที่มีความสำคัญ (significant parts of words) หรือกลุ่มคำ   เกณฑ์ที่จะใช้ช่วยตัดสิน คือ ให้พิจารณาว่ามันเป็นสัญลักษณ์ที่แทนความคิดใดความคิดหนึ่งหรือไม่

หากลองพิจารณาดูคำ เช่น sing, singing, singer  เรามองเห็นส่วนที่เป็นส่วนร่วม คือ sing  ถ้ามองแบบสูตรพีชคณิต (algebraic formula) เราได้  A+b  A คือ sing  เป็นส่วนที่เรียกว่ารากคำ (root หรือ radical element)   b คือส่วนที่เป็นหน่วยมูลฐานไวยากรณ์ (grammatical element)   ซึ่งไม่จำเป็นต้องเป็นปัจจัย (suffix) เสมอไป อาจเป็นการแปลงรูป (modification) ของรูปภายใน เช่น  sing - sang, เป็นการเปลี่ยนของเสียงพยัญชนะ เช่น  dead - death,  เป็นการเปลี่ยนของการลงน้ำหนักเสียง (accent) เป็นต้น   ส่วนที่เป็นรากคำนั้นไม่จำเป็นต้องเป็นคำก็ได้ เช่น ในภาษาละติน  hort-  "garden"    ซาเพียร์อธิบายต่อเนื่องไปถึงการสร้างคำ (word formation) ในลักษณะต่าง ๆ เช่น A, A+(o), A+(b), (A)+(b), A+B  และได้สรุปว่าคำเป็นหน่วยที่เล็กสุดที่แทนหน่วยความหมายที่เป็นเอกเทศและสามารถประกอบกันเป็นความหมายของประโยคได้  (word is one of the smallest, completely satisfying bits of isolated "meaning" into which the sentence resolves itself)

ซาเพียร์มองว่าคำเป็นหน่วยภาษาชนิดแรก ที่เราสามารถบอกได้ว่ามีอยู่จริงในความคิดเรา (psychologically reality)  เพราะแม้แต่ชาวอินเดียแดงซึ่งไม่มีภาษาเขียน  เวลาให้ข้อมูลกับนักภาษาศาสตร์ยังสามารถบอกในลักษณะที่พูดบอกเป็นคำ ๆ ได้  เราไม่สามารถแบ่งคำออกมาโดยไม่กระเทือนความหมาย   แต่คำก็ไม่จำเป็นต้องอยู่คู่ (linguistic counterpart) กับมโนทัศน์เดี่ยว    คำ ๆ หนึ่งสามารถแทนมโนทัศน์เดียวหรือหลาย ๆ มโนทัศน์ที่สัมพันธ์กันเป็นกลุ่มเดียวได้    คำจึงสามารถเป็นรูปแสดง (expression) ของมโนทัศน์ (concept) เดียว หรือเป็นรูปแสดงของความคิดที่สมบูรณ์ (completed thought) ก็ได้

หรือถ้ามองจากอีกทิศทาง คือ จากบนลงล่าง  คำก็เป็นหน่วยภาษาที่เล็กที่สุดที่มีความหมายในตัวและสามารถประกอบกันเป็นประโยคได้    รากคำ (radical) หรือหน่วยมูลฐานไวยากรณ์ (grammatical element) และประโยค เป็นหน่วยที่มีหน้าที่ทางภาษาชัดเจน   การกำหนดนิยามของประโยคนั้นจึงไม่ยาก เพราะประโยคจะแทนหน่วยที่มีหน้าที่หลักของภาษา (major functional unit of speech)   ประโยคเป็นรูปแสดงภาษาของประพจน์ (proposition)    ประพจน์คือความที่อ้างถึงบางสิ่งบางอย่างในปริจเฉท (subject of discourse) และเรื่องที่เกี่ยวกับสิ่งนั้น   สิ่งที่อ้างถึงในปริจเฉทส่วนใหญ่แล้วจะเป็นคำนามและทำหน้าที่ได้ทั้งประธานและกรรม   และก็เหมือนกับคำ  ซาเพียร์มองว่าประโยคมีอยู่จริงในทางจิตและทางตรรกะ (psychological and logical existence)   ประโยคเป็นคู่ของความคิดที่สมบูรณ์ (a complete thought)

ระบบเสียง

ซาเพียร์มองเหมือนโซซูร์ว่าการศึกษาความแตกต่างของเสียงต่าง ๆ หรือการศึกษาระดับสัทศาสตร์ไม่ได้นำไปสู่การเข้าใจข้อเท็จจริงภายใน (inner fact) ของภาษา   เสียงแต่ละเสียงไม่ใช่หน่วยทางภาษา   ในการศึกษาหาระบบเสียงนั้น (sound system)  ทุกภาษาจะมีระบบเสียง (ideal system of sounds) ของตน  ซาเพียร์มองว่าความรู้สึกของผู้ใช้ภาษาไม่น่าเชื่อถือพอ เช่น การบอกว่าภาษาประกอบด้วยเสียงต่าง ๆ ที่แทนได้ด้วยตัวอักษร  ในการจำแนกเสียงในภาษา   ซาเพียร์เสนอให้ใช้เกณฑ์ 4 อย่าง คือ ตำแหน่งของเส้นเสียง (glottal cord), ช่องทางลม (passage of breath), การขวางกั้นทางเดินลม (free or impeded passage), ตำแหน่งการออกเสียง (precise points of articulation)  และว่าเกณฑ์พวกนี้เพียงพอสำหรับใช้กับภาษาทุกภาษา

หน่วยเสียง (phoneme) ในความคิดของ ซาเพียร์ไม่ได้เป็นเพียงแค่หน่วยนามธรรมหรือสร้างขึ้นจากการวิเคราะห์การปรากฏของเสียง  แต่เป็นสิ่งที่มีจริงเป็นหน่วยทางจิตของผู้พูด (psychological realities in the minds of speakers)

กระบวนการทางไวยากรณ์

เรื่องของรูป (form) ในภาษาสามารถพิจารณาในสองลักษณะ คือ วิธีการทางรูป (formal method) ที่ใช้ในภาษาหรือที่เรียกว่ากระบวนการทางไวยากรณ์ (grammatical process) และการเชื่อมโยงมโนทัศน์ต่าง ๆ เข้ากับวิธีการทางรูปนั้น   คำว่า unthinkingly มีลักษณะเหมือนกับคำ reformers  เพราะสามารถมองว่าประกอบจาก  un- think –ing –ly  และ re- form –er –s ซึ่งเป็นเรื่องเฉพาะของแต่ละภาษา  ภาษาอื่นไม่จำเป็นต้องแทนมโนทัศน์ –ly ด้วยวิธีการทางรูปแบบนี้   แต่ละภาษามีวิธีการทางรูปที่จะเชื่อมโยงมโนทัศน์เสริมไปยังมโนทัศน์พื้นฐานได้ (indicate relation of a secondary concept to the main concept of the radical element)  บางกระบวนการก็มีใช้เป็นจำนวนมากในภาษานั้น เช่น การเติมปัจจัย –s เพื่อโยงความเป็นพหูพจน์  แต่บางกระบวนการเช่นการเปลี่ยนสระภายใน (vocalic change) อย่าง goose - geese ก็จะมีใช้น้อย  และอาจไม่ได้ใช้เพื่อบอกความเป็นพหูพจน์เท่านั้น  อาจบอกเรื่องกาลอย่าง sing - sang  ดังนั้น  นอกจากระบบเสียงแล้ว  ในภาษายังมีเรื่องของกระบวนการทางไวยากรณ์ (grammatical process)

ไวยากรณ์ (grammar) ทำให้ภาษามีลักษณะประหยัด (economy)  กล่าวคือ  มโนทัศน์และความสัมพันธ์ที่มีลักษณะใกล้ ๆ กันจะมีรูปแทนภาษาที่คล้าย ๆ กันด้วย  (analogous concepts and relations are most conveniently symbolized in analogous form)   แต่ว่าภาษาก็ไปไม่ถึงสภาวะที่เป็นไวยากรณ์สมบูรณ์แบบ  ซาเพียร์จึงบอกว่าทุกไวยากรณ์มีช่องโหว่เสมอ (all grammars leak)

สำหรับซาเพียร์การจัดกลุ่มคำเป็นหมวดคำ (part of speech) เป็นเพียงการจัดกลุ่มแบบกว้าง ๆ และหมวดคำก็ไม่แยกขาดจากกันชัดเจนและสามารถแปลงไปมากันได้  ไม่ได้สะท้อนให้เห็นถึงการวิเคราะห์ความเป็นจริง (reality) อะไรมากนัก  จึงไม่ใช่เรื่องที่น่าสนใจนักสำหรับนักภาษาศาสตร์   นักภาษาศาสตร์ควรสนใจการจัดรูปแบบ (patterning) ที่ปรากฏของภาษา  ซึ่งแต่ละภาษาจะมีลักษณะการจัดรูปแบบของภาษานั้น ๆ แตกต่างกัน  โดยอาศัยกระบวนการทางไวยากรณ์ (grammatical process) ในภาษาซึ่งแยกออกได้เป็น 6 แบบ คือ

1. การลำดับคำ (word order)  เป็นวิธีการที่ประหยัดที่สุด (the most economical method) ของการสื่อทางไวยากรณ์ออกมา เมื่อเอาคำสองคำมาเรียงลำดับต่อกัน  คนเราจะพยายามเชื่อมโยงและหาความสัมพันธ์ที่มีระหว่างคำนั้น

2. การประกอบคำ (composition) เป็นการรวมของรากคำ (radical)  ตั้งแต่สองหน่วยขึ้นไปเป็นคำ  (radical เป็นส่วนที่เป็นตัวร่วมเมื่อเปรียบเทียบคำต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง  เช่น ถ้าแยกปัจจัย (suffix) ออกจากคำที่เกี่ยวข้อง  ก็จะได้รากคำ)  กระบวนการอันนี้คล้าย ๆ กับการลำดับคำ   แต่กระบวนการนี้เป็นเรื่องของการสร้างคำประสม (compounding) เช่น  คนสวน, typewriter

3. การเติมหน่วยคำ (affixation) เป็นกระบวนการทางไวยากรณ์ที่ใช้มากที่สุด มียกเว้นบางภาษาเช่น จีน ไทย ซึ่งถือเป็นส่วนน้อย ภาษาที่มีระบบของการเติมหน่วยคำดีและซับซ้อน ก็จะให้ความสำคัญกับลำดับคำน้อยลง    หน่วยคำเติม มี 3 แบบ คือ อุปสรรค (prefix) ปัจจัย (suffix) และอาคม (infix)   ปัจจัยเป็นตัวที่ใช้มากที่สุด   ตัวอย่างของอาคม เช่น ภาษาเขมร  tmeu “one who walks” และ daneu “walking”  ต่างก็แผลงมาจาก deu “to walk.”

4. การแก้ไขภายในคำ (internal modification)  ประกอบด้วยการเปลี่ยนสระ (vocalic change) กับการเปลี่ยนพยัญชนะ (consonantal change)  เช่น ตัวอย่างในภาษาฮิบรู  shamar “he has guarded,” shomer “guarding,” shamur “being guarded,” shmor “(to) guard”  ในภาษาอังกฤษ เช่น  geese – goose,   sing - sang – sung  การเปลี่ยนพยัญชนะจะพบน้อยกว่า  เช่น  house, to house (ออกเสียงท้ายเป็น z).

5. การซ้ำคำ (reduplication)  เป็นการซ้ำคำหรือบางส่วนที่เป็นรากคำ (radical)  ใช้เพื่อจุดประสงค์หลายอย่าง เช่น บอกความหมายพหูพจน์  เกิดซ้ำ ๆ  การเพิ่มขึ้น  การต่อเนื่อง เป็นต้น เช่น ภาษา Hottentot go-go “to look at carefully” (go หมายถึง “to see”) gam-gam “to cause to tell” (gam หมายถึง “to tell”)

6. การแปรน้ำเสียง (variations in accent) เป็นส่วนที่สังเกตได้ยากที่สุดเพราะมักใช้ร่วมกับกระบวนการอื่น ๆ ด้วย  เช่น การแก้ไขภายในคำ,การเติมหน่วยคำ  จึงทำให้ดูเป็นกระบวนการรองไป  การใช้วรรณยุกต์ในภาษาจีน ไทย ไม่จัดเป็นกระบวนการนี้  จะต้องเป็นการใช้ระดับเสียง (pitch) เพื่อบอกหน้าที่ทางไวยากรณ์ (grammatical function) ที่ต่างกัน เช่น แยกระหว่างคำนามกับกริยา  ตัวอย่างเช่น ภาษา Shilluk ใช้วรรณยุกต์แยกระหว่างเอกพจน์พหูพจน์ yit (high) “ear” และ yit (low) “ears.”

มโนทัศน์ทางไวยากรณ์

โครงสร้างมโนทัศน์ (Conceptual structure) เป็นอีกสิ่งหนึ่งที่ทำให้เราเห็นถึงรูป (form) ในภาษา  และโครงสร้างภาษาที่ปรากฏจะสะท้อนให้เห็นโลกที่คนเรารับรู้  (the world is reflected and systematized in linguistic structure)   คำเป็นหน่วยที่เล็กที่สุดที่มีความหมายและมีความเป็นอิสระในตัวเอง  ในขณะที่รากคำ (radical) และประโยคเป็นหน่วยทางหน้าที่ (functional unit) ของภาษา  โดยรากคำเป็นหน่วยเล็กสุดที่มีความหมายและประโยคเป็นหน่วยรวมความคิดที่สมบูรณ์ (unified thought)

ซาเพียร์อธิบายถึงมโนทัศน์ที่ได้จากหน้าที่ทางไวยากรณ์ (grammatical function) แบบต่าง ๆ  เริ่มจากการยกตัวอย่าง the farmer kills the duckling  ซึ่งประกอบด้วย 3 มโนทัศน์หลัก ๆ คือ farmer, kill, duckling  ซึ่งเราก็สามารถนึกภาพของเหตุการณ์นี้ออก  แต่ละคำก็ดูเหมือนจะแทนมโนทัศน์ที่แยกจากกันชัดเจน 3 มโนมัศน์  แต่หากเราพิจารณาโดยละเอียด  จะเห็นว่าแต่ละคำไม่ได้มีความหมายตรงตัวเสียทีเดียว  แต่ประกอบด้วยความหมายต่าง ๆ   คำว่า farmer นั้นประกอบด้วยรากคำ farm และปัจจัย -er  มโนทัศน์ของ farmer นั้นก็ต่างจากมโนทัศน์ของ farm  โดย farmer นั้นแปลง (derive) มาจาก farm  duckling ก็แปลงมาจาก duck  โดย –ling บอกความหมายว่าเล็ก ๆ   จึงมีมโนทัศน์ 2 ประเภทในที่นี้ คือ มโนทัศน์ของรากคำ (radical) (farm, kill, duck) และมโนทัศน์ของการแปลงคำ (derivational) (-er, -ling) กรณีของการแปลงคำนี้  ความสำคัญในมโนทัศน์ของรากคำอย่าง farm จะหายไป  เราจะนึกถึงมโนทัศน์ของคำแปลงอย่าง  farmer ขึ้นมาแทนที่   ส่วน –s บอกถึงความเป็นเอกพจน์ และปัจจุบันกาล  จากนั้น ลองเปลี่ยนส่วนต่าง ๆ ก็ได้ความหมายต่างออกไป  เช่น the farmers kill the duckling  มีผู้กระทำมากขึ้น  หรืออาจทำให้ประโยคนั้นใช้สื่อความไม่ได้ในภาษานั้น  เช่น  farmer kills duckling (เหตุการณ์ที่ชาวนาทั่วไปจะฆ่าลูกเป็ดแบบไม่เจาะจงตัวอยู่เสมอเป็นปัจจุบันกาลเป็นไปได้ยาก  และภาษาอังกฤษมโนทัศน์ของ farmer ถ้าชี้เฉพาะก็ควรมี the  ถ้าไม่ชี้เฉพาะก็ควรมี a) ต่อเมื่อมีการเติม the เข้ามาก็จะข้าใจความขึ้น

ในประโยค the farmer kills the duckling นี้ถ้าวิเคราะห์โดยมุมมองของมโนทัศน์ที่แสดงผ่านทางกระบวนการทางไวยากรณ์หรือที่เรียกว่ามโนทัศน์ทางไวยากรณ์ (grammatical concepts) ก็จะได้ 13 มโนทัศน์ต่าง ๆ ดังนี้  (3 concrete concepts, 2 derivational concepts, และ 8 relational concepts)

1. CONCRETE CONCEPTS:

1. First subject of discourse: farmer

2. Second subject of discourse: duckling

3. Activity: kill

——analyzable into:

1. RADICAL CONCEPTS:

1. Verb: (to) farm

2. Noun: duck

3. Verb: kill

2. DERIVATIONAL CONCEPTS:

1. Agentive: expressed by suffix -er

2. Diminutive: expressed by suffix -ling

2. RELATIONAL CONCEPTS:

Reference:

1. Definiteness of reference to first subject of discourse: expressed by first the, which has preposed position

2. Definiteness of reference to second subject of discourse: expressed by second the, which has preposed position

Modality:

3. Declarative: expressed by sequence of “subject” plus verb; and implied by suffixed -s

Personal relations:

4. Subjectivity of farmer: expressed by position of farmer before kills; and by suffixed -s

5. Objectivity of duckling: expressed by position of duckling after kills

Number:

6. Singularity of first subject of discourse: expressed by lack of plural suffix in farmer; and by suffix -s in following verb

7. Singularity of second subject of discourse: expressed by lack of plural suffix in duckling

Time:

8. Present: expressed by lack of preterit suffix in verb; and by suffixed -s

(Sapir 1921: 92-93)

การวิเคราะห์แบบแยกแยะเช่นนี้ จึงจะทำให้เราเข้าใจกระบวนการ เข้าใจองค์ประกอบความหมายที่แสดงออกมาในรูปภาษา   และในความหมายเดียวกันหรือเหตุการณ์เดียวกัน  ภาษาอื่นก็มีวิธีการให้มโนทัศน์ทางไวยากรณ์ที่ต่างกันไป  ในเหตุการณ์เดียวกันนี้  ภาษาไทยจะพูดว่า ชาวนาฆ่าลูกเป็ด  โดยไม่ต้องแสดงมโนทัศน์ทางไวยากรณ์เกี่ยวกับพจน์ การชี้เฉพาะ กาล  เหมือนภาษาอังกฤษ  (ซึ่งก็อาจต้องอาศัยพื้นข้อมูลที่เข้าใจร่วมกันมาก่อนระหว่างผู้พูดและผู้ฟัง)

หลักสำคัญของภาษาอยู่ที่การจำแนกมโนทัศน์   การจัดรูปแบบที่ปรากฏ  และการเชื่อมโยงความสัมพันธ์  และในทางตรงข้าม  มโนทัศน์ต่าง ๆ จะไม่สามารถใช้ได้หรือมั่นใจในการใช้จนกกว่าจะมีรูปคำให้มโนทัศน์นั้นอยู่   ทันทีที่มีคำสำหรับมโนทัศน์  เราจึงมั่นใจและใช้มันได้

ซาเพียร์เสนอให้มองโลกของมโนทัศน์  (the world of concept) ผ่านทางภาพสะท้อนและการจัดระบบของโครงสร้างทางภาษา   ภาษาใช้เพื่อนำเสนอสิ่งที่เป็นวัตถุสาระ (material content) และความสัมพันธ์ (relation)   เราต้องมีคลังมโนทัศน์พื้นฐาน(ส่วนของรากคำ) และสัญลักษณ์ที่ใช้อ้างถึงมโนทัศน์เหล่านั้น    ซาเพียร์แยกมโนทัศน์ทางไวยากรณ์เป็น 2 กลุ่มใหญ่   คือ  กลุ่มที่มีรูปมโนทัศน์ชัดแจ้ง (concrete) ได้แก่ มโนทัศน์เกี่ยวกับสิ่งต่าง ๆ (object) การกระทำ (action) คุณสมบัติ (quality)  ซึ่งรวมเอาส่วนมโนทัศน์ของรากคำและการแปลงคำไว้ (radical กับ derivational concepts)  และอีกกลุ่ม คือ มโนทัศน์ความสัมพันธ์ (relational)  ซึ่งครอบคลุมการอ้างถึง (reference), ทัศนภาวะ (modality), ความสัมพันธ์เชิงบุคคล (personal relation) (เช่น subject object), พจน์ (number) และกาล (time)

โดยปกติ ไม่มีภาษาไหนที่จะมีคำสำหรับใช้แทนความคิดที่มีความชัดแจ้ง (concrete idea) ทั้งหมด  (โดยใช้แต่ละคำแตกต่างไปสำหรับแต่ละมโนทัศน์)   แต่จะใช้วิธีการแปลงคำพื้นฐานเป็นรูปต่าง  ๆ เพื่อใช้แทนมโนทัศน์ใหม่ที่เกี่ยวข้อง   รากคำ (radical) กับการแปลงคำ (derivation) จึงเป็นได้ทั้งรูปแสดงของภาษา (modes of expression) และเป็นชนิดของมโนทัศน์  (types of concepts)  ในตอนเริ่มต้น  สิ่งที่สื่อในภาษาจะประกอบด้วยมโนทัศน์ที่มีความชัดแจ้ง (concrete) กับความสัมพันธ์ (relation) เท่านั้น  ไม่มีภาษาไหนที่ไม่มีคำที่จะใช้พูดถึงมโนทัศน์ชัดแจ้ง  และไม่มีประพจน์ (proposition) ในภาษาเกิดได้ถ้าไม่มีการใช้มโนทัศน์เชื่อมโยงสัมพันธ์ระหว่างมโนทัศน์ชัดแจ้ง   ภาษาแทบทั้งหมดจึงมีรากฐานวางไว้สำหรับการเชื่อมโยงมโนทัศน์ที่เป็นรูปชัดแจ้งและที่เป็นความสัมพันธ์

ซาเพียร์กล่าวถึงการจำแนกมโนทัศน์ในภาษาว่าไม่ได้มีเพียง 2 กลุ่มแบบที่กล่าวมา โดยเสนอแนวทางการจำแนกมโนทัศน์ออก เป็น 4 ประเภท ตามลำดับการค่อย ๆ เสียความชัดแจ้งไปสู่ความเป็นความสัมพันธ์ (relation)  คือ

- มโนทัศน์ชัดแจ้งพื้นฐาน (Basic Concrete Concepts)  แสดงในรูปคำที่เป็นอิสระหรือรากคำ  เช่น dog, run

- มโนทัศน์ผ่านการแปลง (Derivational Concepts)  (มีความชัดแจ้งน้อยลง) ปกติเป็นการเติมวิภัติปัจจัยให้กับรากคำหรือเป็นการแก้ไขภายใน เพื่อเติมความหมายให้กับมโนทัศน์ของรากคำนั้นมากกว่าที่จะเกี่ยวข้องโดยตรงกับประพจน์ (proposition)  เช่น การเติม –er กับ farm เป็นการบอกความเป็นผู้กระทำ  เกี่ยวโดยตรงกับ farm มากกว่า

- มโนทัศน์ความสัมพันธ์ที่มีความชัดแจ้ง (Concrete Relational Concepts)  มีความเป็นนามธรรมมากขึ้น  เป็นการเติมวิภัติปัจจัยกับรากคำแต่มีระยะห่างกว่าแบบที่สอง หรือเป็นการแก้ไขภายใน    ต่างจากแบบสองเพราะให้ความหมายของความสัมพันธ์ที่ไกลขึ้นจากคำที่ขยาย

- มโนทัศน์ความสัมพันธ์ล้วน (Pure Relational Concepts)  เป็นการเติมวิภัติปัจจัยกับรากคำหรือเป็นการแก้ไขภายในหรือใช้คำอิสระหรือตำแหน่งคำ  เพื่อโยงความสัมพันธ์ระหว่างมโนทัศน์ชัดแจ้งในประพจน์นั้น  เช่น การนำมโนทัศน์ red, dog, run มาเชื่อมกันจะหนีไม่พบการเชื่อมโยงความสัมพันธ์บางอย่าง  เช่น (the) red dog run(s).

ซาเพียร์บอกว่ามโนทัศน์กลุ่มที่หนึ่งมีรูปภาษาเป็นหน่วยรากคำ   ส่วนมโนทัศน์อื่น ๆ ได้จากกระบวนการเติมหน่วยคำ (affixing)   มโนทัศน์กลุ่มที่หนึ่งและสี่เป็นสิ่งจำเป็นสำหรับภาษา  แต่กลุ่มสองและสามพบได้ทั่วไปในภาษาต่าง ๆ แต่ก็อาจจะไม่จำเป็นต้องมีในภาษานั้นก็ได้  และภาษาแต่ละภาษาก็อาจเลือกแสดงความหมายแบบเดียวกันด้วยประเภทมโนทัศน์ที่ต่างกันได้

การจัดประเภทตามโครงสร้างภาษา

ซาเพียร์ยอมรับว่าการจำแนกประเภทมโนทัศน์ในภาษานี้  (conceptual classification of language) เป็นการสะท้อนความพยายามที่จะถ่ายทอดมโนทัศน์ไปเป็นสัญลักษณ์ทางภาษา (translate concepts into linguistic symbols) ซึ่งมีความแตกต่างกันไปในแต่ละภาษา  บางภาษาก็ต่างกันเล็กน้อย บางภาษาก็ต่างกันมาก  เหมือนไม่ได้อยู่ในโลกใบเดียวกัน  จึงนำไปสู่ความคิดว่า  น่าจะมีวิธีในการจำแนกประเภท (classification) ของภาษาเป็นกลุ่มตามความคล้ายคลึงกัน  ซึ่งที่ผ่านมาก็มีการจำแนกในหลายแบบ   ในทางปฏิบัตินั้นเป็นสิ่งที่ลื่นไหลได้  การจัดจำแนกประเภทแบบก่อน ๆ นั้นก็อาจจะใช้ไม่ได้หรือไม่ดีนัก  เพราะต้องดูทุก ๆ ภาษาไม่ใช่ดูจากภาษาจำนวนหนึ่งเท่านั้น  แต่เราก็ไม่ควรจะให้ความยากนี้มาจำกัดว่าการจำแนกประเภทภาษาเป็นสิ่งที่ไร้ประโยชน์

นักภาษาศาสตร์ต้องระวังไม่ให้สิ่งที่มีในภาษาตนมาเป็นสิ่งที่จะต้องมีต้องเป็น  และการจำแนกประเภทของภาษานี้จะไม่สัมฤทธิผลถ้าเรายังคิดว่ามีบางภาษา เช่น กรีก ละติน ที่สมบูรณ์หรือดีกว่าภาษาอื่น  เราต้องขจัดอคติ และมองภาษาอย่างภาษาอังกฤษหรือภาษาที่ไม่เป็นที่รู้จักกัน เช่น ฮอตเทนท็อต (Hottentot) ด้วยความรู้สึกเดียวกัน   ทุกภาษาสามารถจะแสดงความสัมพันธ์พื้นฐานทางวากยสัมพันธ์ได้   ทุกภาษาสามารถแสดงออกทางรูปได้ (Every language is a form language)  แม้แต่ภาษาจีนที่ดูเหมือนไม่มีหน่วยคำที่เป็นรากคำ (non-radical element)  แต่ภาษาจีนก็แยกชัดเจนระหว่างประธาน (subject) กับกรรม (object)  คุณลักษณะ (attribute) และภาคแสดง (predicate)  ซาเพียร์พูดถึงการจำแนกประเภทภาษาจากการมองกระบวนการทางรูป (formal process) และชี้ให้เห็นถึงปัญหาต่าง ๆ   ว่าไม่ชัดเจนพอที่จะจำแนกประเภทภาษา  เช่น ในการแยกเป็นภาษาคำโดด (isolating) ภาษาเติมอุปสรรค (prefixing) ภาษาเติมปัจจัย (suffixing) ภาษาสัญลักษณ์ (symbolic)  นั้นปรากฏว่า ภาษาส่วนมากเป็นได้มากกว่าหนึ่งแบบ เช่น ภาษาเซมิติก (Semitic) เป็นทั้งภาษาเติมอุปสรรค (prefixing) ภาษาเติมปัจจัย (suffixing) และภาษาสัญลักษณ์ (symbolic)  และอีกประการหนึ่ง การจัดประเภทแบบนี้เป็นการจัดโดยดูแต่รูปภาษา  ภาษาที่แตกต่างกันโดยสาระก็ถูกจัดรวมกันได้เพียงเพราะรูปคล้าย  เช่นภาษาเขมร ที่อุปสรรค (prefix) ใช้แสดงมโนทัศน์ที่แปลงมา (derivational concepts) กับภาษาบันตู (Bantu) ที่อุปสรรคใช้แสดงความสัมพันธ์ทางวากยสัมพันธ์  (symbols of syntactic relations) นั้นไม่ควรจะจัดอยู่ในกลุ่มเดียวกัน  ส่วนการจำแนกโดยพิจารณาเทคนิคการหลอมรวมและการสังเคราะห์ (fusion technique and synthesis) ที่แยกเป็นภาษาไม่เปลี่ยนรูปคำ (analytic), ภาษาประกอบรูปคำ (synthetic) และ ภาษาประกอบรูปคำซับซ้อน (polysynthetic) แม้ว่าจะเป็นประโยชน์แต่ก็ไม่สามารถใช้โดยลำพังได้   (โดยที่ภาษาแบบไม่เปลี่ยนรูปคำจะไม่รวมหลายมโนทัศน์เป็นคำ ๆ เดียว เช่น ภาษาจีน  หรือถ้าทำก็ไม่มากเช่น ภาษาอังกฤษฝรั่งเศส  ภาษาประเภทนี้ประโยคเป็นสิ่งสำคัญ   ภาษาแบบประกอบรูปคำ เช่น ภาษาละติน ภาษาอารบิค  มโนทัศน์รวมตัวกันแน่น  คำจะมีองค์ประกอบมาก  ส่วนภาษาแบบประกอบรูปคำซับซ้อนจะเป็นมากกว่าแบบประกอบรูปคำ โดยคำหนึ่งคำแทนความหมายทั้งประโยคในภาษาอื่น)

จากการจำแนกมโนทัศน์ทางไวยากรณ์เป็น 4 กลุ่มตามที่กล่าวมา ซึ่งซาเพียร์ได้กล่าวว่ามโนทัศน์แบบหนึ่งและสี่นั้นต้องมีในทุกภาษา ส่วนมโนทัศน์แบบที่สองและสามนั้นอาจไม่มีก็ได้   ซาเพียร์จึงแยกภาษาออกได้เป็นสี่แบบด้วยเกณฑ์ 2 อย่าง คือ  ดูว่าภาษาแสดงมโนทัศน์ความสัมพันธ์ทางไวยากรณ์แยกไว้ต่างหากหรือแสดงในรูปที่ใช้มโนทัศน์ชัดแจ้งประกอบด้วย (whether the language keeps syntactic relations pure or expresses them in forms mixed with concrete significance)  และดูว่าภาษานั้นมีการเปลี่ยนความหมายของรากคำด้วยกระบวนการเติมหน่วยคำหรือแก้ไขภายในคำหรือไม่  ซึ่งทำให้ได้ผลภาษาที่ต่างกันออกมาเป็น 4 ประเภท

A. Simple pure-relational language (pure relations, no modifying) เป็นภาษาที่มีเฉพาะมโนทัศน์ทางไวยากรณ์แบบที่หนึ่งและสี่  จึงไม่มีการเพิ่มเติมรากคำด้วยการเติมวิภัติปัจจัยหรือการเปลี่ยนภายใน

B. Complex pure-relation language (pure relations, modifying) เป็นภาษาที่มีมโนทัศน์ทางไวยากรณ์แบบที่หนึ่ง สอง และสี่  คือมีเพิ่มเฉพาะมโนทัศน์จากการแปลงคำ (derivarional concepts)

C. Simple mixed-relational language (mixed relations, no modifying) เป็นภาษาที่มีมโนทัศน์ทางไวยากรณ์แบบที่หนึ่ง สามและสี่

D. Complex mixed relational language (mixed relations, modifying) เป็นภาษาที่มีมโนทัศน์ทางไวยากรณ์ครบทั้งสี่แบบ

อย่างไรก็ดี การแยกประเภท 4 แบบนี้  ซาเพียร์ก็ยังเห็นว่ากว้างเกินไป  จึงแยกย่อยต่อไปอีกโดยใช้เกณฑ์เทคนิคการเปลี่ยนแปลงรากคำ เพิ่มเติม คือ

- agglutinative ใช้วิธีการเชื่อมต่อกัน (juxtaposing technique)

- fusional ใช้วิธีการสนธิ  (fusing technique)

- symbolic ใช้วิธีการเปลี่ยนภายใน (internal change technique)

- isolating ไม่มีการใช้หน่วยคำเติม (affix) หรือแก้ไขรากคำ

ซึ่งเกณฑ์เทคนิคนี้ไม่ได้เกิดกับทุกกลุ่มภาษา A-D   เช่น isolating เกิดเฉพาะประเภท A  แต่ agglutinating เกิดได้กับทั้ง A, B, C   fusion เกิดกับ B, C, D    นอกจากนี้ยังใช้เกณฑ์ด้านการประกอบคำ (synthesis) มาช่วยแยกได้อีก  ดังนี้

- Analytic  ไม่รวมหลายมโนทัศน์เป็นคำเดี่ยว เช่น ภาษาจีน  หรือถ้ารวมก็น้อยมาก เช่น ภาษาอังกฤษ

- Synthetic มโนทัศน์รวมกันเหนียวแน่น  และคำที่ได้ก็ผูกกันแต่ก็ยังพอแยกออกได้  เช่น  ภาษาละติน

- Polysynthetic การแยกองค์ประกอบคำเป็นเรื่องยากมาก  เช่น ภาษา Algonkin

ตัวอย่างการจำแนกประเภทภาษา จากหน้า 142-143 ในหนังสือ Language ของ ซาเพียร์ ตัวเลข II, III, IV แทนมโนทัศน์ทางไวยากรณ์ที่พูดมาข้างต้น  ส่วน a, b, c, d แทนกระบวนการของ isolation, agglutination, fusion, และ symbolism ตามลำดับ  วงเล็บหมายถึงมีไม่มากนัก

Fundamental Type

II

III

IV

Technique

Synthesis

Examples

A
(Simple Pure
relational)

—

—

a

Isolating

Analytic

Chinese; Annamite

(d)

—

a, b

Isolating

(weakly
aggultinative)

Analytic

Ewe (Guinea Coast)

(b)

—

a, b, c

Agglutinative

(mildly agglutinative
fusional)

Analytic

Modern Tibetan

B
(Complex Pure
relational)

b, (d)

—

a

Agglutinative-
isolating

Analytic

Polynesian

b

—

a,
(b)

Agglutinative-
isolating

Polysynthetic

Haida

c

—

a

Fusional-
isolating

Analytic

Cambodgian

b

—

b

Agglutinative

Synthetic

Turkish

b, d

(b)

b

Agglutinative
(symbolic
tinge)

Polysynthetic

Yana (N. California)

c, d,
(b)

—

a, b

Fusional--
agglutinative
(symbolic
tinge)

Synthetic
(mildly)

Classical Tibetan

b

—

c

Agglutinative
fusional

Synthetic
(mildly
polysynthetic)

Sioux

c

—

c

Fusional

Synthetic

Salinan
(S.W. California)

d, c

(d)

d, c, a

Symbolic

Analytic

Shilluk (Upper Nile)

C
(Simple Mixed
relational)

(b)

b

—

Agglutinative

Synthetic

Bantu

(c)

c, (d),

a

Fusional

Analytic
(mildly
synthetic)

French

D
(Complex Mixed
relational)

b, c,
d

b

b

Agglutinative
(symbolic
tinge)

Polysynthetic

Nootka (Vancouver
Island)

c, (d)

b

—

Fusional-agglutinative

Polysynthetic (mildly)

Chinook (lower Columbia R.)

c, (d)

c, (d), (b)

—

Fusional

Polysynthetic

Algonkin

c

c, d

a

Fusional

Analytic

English

c, d

c, d

—

Fusional
(symbolic
tinge)

Synthetic

Latin, Greek, Sanskrit

c, b,
d

c, d

(a)

Fusional
(strongly
symbolic)

Synthetic

Takelma
(S. W. Oregon)

d, c

c, d

(a)

Symbolic-fusional

Synthetic

Semitic (Arabic,
Hebrew)

ภาษาเป็นผลของการเปลี่ยนแปลง

ซาเพียร์มองว่า ภาษานั้นอยู่ในกระบวนการการเปลี่ยนแปลง   ไม่มีเหตุผลใดที่ภาษาจะไม่เปลี่ยนแปลง ความเชื่อว่าภาษาเป็นระบบที่คงที่เป็นความเชื่อที่ผิด  ระดับของการประกอบรูปคำ (degree of synthesis) เป็นสิ่งที่เปลี่ยนแปลงได้ง่ายกว่า  เทคนิคการแปลงคำเปลี่ยนยากกว่า และการเปลี่ยนประเภทของมโนทัศน์ (concept type) เป็นสิ่งที่เปลี่ยนยากที่สุด   ภาษาที่มีลักษณะประกอบรูปคำสูง เช่น ละติน สันสกฤต จึงเปลี่ยนเป็นภาษาที่ไม่เปลี่ยนรูปคำ (analytic form) เช่น ฝรั่งเศส เบงกาลี (Bengali)   หรือเป็นภาษาคำติดต่อ (agglutinative) เช่น ภาษาฟินนิช (Finnish)

การเปลี่ยนแปลงของภาษานอกจากมีลักษณะค่อยเป็นค่อยไป (gradual) แล้วยังมีลักษณะสม่ำเสมอ (consistent)  จากประเภท (type) หนึ่งไปสู่อีกประเภทหนึ่งโดยที่ไม่รู้ตัว (unconscious)  การเปลี่ยนจะเริ่มจากการแปรระดับบุคคลก่อนจนกระทั่งสัดส่วนการเปลี่ยนแปลงมีมากขึ้นเรื่อย ๆ  ซาเพียร์ใช้คำว่า การเลื่อนของภาษา (language drift)

ที่ผ่านมา นักภาษาศาสตร์มองว่า  การเปลี่ยนแปลงทางเสียง (sound change) จะส่งผลทำให้มีการเปลี่ยนแปลงทางวิทยาหน่วยคำตามมาได้   โดยมองในทิศทางว่าวิทยาหน่วยคำไม่มีบทบาทต่อการเปลี่ยนแปลงเสียงที่ผ่านมา   แต่ซาเพียร์มองว่าถ้าการเปลี่ยนแปลงเสียงเกิดได้โดยไม่มีข้อจำกัด  ก็จะมีแต่ข้อยกเว้นต่าง ๆ เต็มไปหมด  แต่เพราะภาษามีกลไกที่จะจัดทุกอย่างเป็นระบบด้วย  วิทยาหน่วยคำจึงมีบทบาทต่อการเปลี่ยนแปลงที่เกิดด้วย  การเทียบแบบ (analogy) ก็เป็นกลไกหนึ่งที่ทำให้สิ่งที่มีลักษณะผิดปกติ (irregular) กลายเป็นปกติ (regular) ได้

อีกประเด็นหนึ่งที่ ซาเพียร์แตกต่างจากโซซูร์และบลูมฟิลด์ คือ ซาเพียร์ให้ความสนใจกับวรรณคดีด้วย  โดยมีบทหนึ่งในหนังสือว่าด้วย ภาษาและวรรณคดี (language and literature)  ซาเพียร์จึงมองภาษามีลักษณะเป็นศิลป์ มากกว่าที่เป็นวิทยาศาสตร์ทั้งหมดแบบบลูมฟิลด์

สมมติฐานวอร์ฟกับภาษาไทย

งานภาษาไทยที่เกี่ยวข้องกับเรื่องอิทธิพลของภาษากับความคิดที่นิยมศึกษากันคือการเปรียบเทียบระบบความคิดที่สันนิษฐานว่าจะต่างกันด้วยอิทธิพลของภาษาที่มีระบบไวยากรณ์ต่างกัน  เช่น  งานวิทยานิพนธ์เรื่อง “ความสัมพันธ์ระหว่างประเภทไวยากรณ์ของคำนามกับระบบปริชานของผู้พูดภาษาไทยและภาษาอังกฤษ” ของจรัลวิไล จรูญโรจน์ (๒๕๔๓), “ความสัมพันธ์ระหว่างระบบคำกริยา 'ตี' กับระบบปริชานของผู้พูดภาษาไทยและผู้พูดภาษาขมุ : การทดสอบสมมติฐานวอร์ฟ” ของชุติชล เอมดิษฐ (๒๕๕๑), “ความสัมพันธ์ระหว่างระบบคำกริยา 'ใส่' กับระบบปริชานของผู้พูดภาษาไทยและภาษาญี่ปุ่น : การทดสอบสมมติฐานวอร์ฟ” ของอนงค์นาฏ นุศาสตร์เลิศ (๒๕๕๒), “ความสัมพันธ์ระหว่างระบบเกียรติยศในภาษากับระบบปริชานของผู้พูดภาษาญี่ปุ่น ภาษาไทย และภาษาอังกฤษ” ของวริสรา จันทรัฐ (๒๕๕๒)  งานลักษณะนี้มักออกมาเป็นการทดลองเพื่อเปรียบเทียบการรับรู้ของผู้พูดต่างภาษาที่มีระบบไวยากรณ์บางอย่างต่างกัน เพื่อหาข้อสรุปว่าจะพบความแตกต่างชัดเจนหรือไม่  ประเด็นที่น่าสนใจคือการออกแบบงานวิจัยว่าจะออกแบบอย่างไรให้สามารถสรุปผลได้ว่าความแตกต่างที่พบนั้นเป็นอิทธิพลจากประเด็นความต่างของภาษาตามที่ตั้งสมมติฐานไว้  ไม่ได้เป็นเหตุมาจากปัจจัยอื่น

อ้างอิง

De Beaugrande , R. (1991). Linguistic Theory: The Discourse of Fundamental Works. Longman. [Sapir]

Joseph, J. E., Love, N. & Taylor, T. J. (2001). Landmarks in linguistic thought II : the Western tradition in the twentieth century. London ; New York: Routledge [Chapter 1 Sapir]

Sapir, E. (1921). Language, an introduction to the study of speech. New York,: Harcourt, Brace  (http://hdl.handle.net/11858/00-001M-0000-002C-432D-C)

Thomas, Margaret. (2011). Fifty key thinkers on language and linguistics. Milton Park, Abingdon, Oxon ; New York, NY: Routledge.

จรัลวิไล จรูญโรจน์ (๒๕๔๓). ความสัมพันธ์ระหว่างประเภทไวยากรณ์ของคำนามกับระบบปริชานของผู้พูดภาษาไทยและภาษาอังกฤษ วิทยานิพนธ์ดุษฎีบัณฑิต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

ชุติชล เอมดิษฐ (๒๕๕๑). ความสัมพันธ์ระหว่างระบบคำกริยา 'ตี' กับระบบปริชานของผู้พูดภาษาไทยและผู้พูดภาษาขมุ : การทดสอบสมมติฐานวอร์ฟ วิทยานิพนธ์มหาบัณฑิต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

วริสรา จันทรัฐ (๒๕๕๒). ความสัมพันธ์ระหว่างระบบเกียรติยศในภาษากับระบบปริชานของผู้พูดภาษาญี่ปุ่น ภาษาไทย และภาษาอังกฤษ วิทยานิพนธ์มหาบัณฑิต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

อนงค์นาฏ นุศาสตร์เลิศ (๒๕๕๒). ความสัมพันธ์ระหว่างระบบคำกริยา 'ใส่' กับระบบปริชานของผู้พูดภาษาไทยและภาษาญี่ปุ่น : การทดสอบสมมติฐานวอร์ฟ วิทยานิพนธ์มหาบัณฑิต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

อมรา ประสิทธิ์รัฐสินธุ์. (๒๕๔๙). มนุษย์ ภาษา ความคิด และความเป็นจริง. ใน กว่าจะเป็นนักภาษาศาสตร์. ภาควิชาภาษาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จัดพิมพ์เนื่องในโอกาสเกษียณอายุราชการ ศาสตราจารย์ ดร. อมรา ประสิทธิ์รัฐสินธุ์.

เลียวนาร์ด บลูมฟิลด์[13]

บลูมฟิลด์ (Bloomfield, ค.ศ.1887-1949) เป็นนักภาษาศาสตร์ชาวอเมริกัน   จบจากมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดในปี ค.ศ.1906 และจบจากมหาวิทยาลัยวิสคอนซินในปี ค.ศ.1908 แล้วก็ไปเรียนปริญญาเอกที่มหาวิทยาลัยชิคาโกในปี ค.ศ.1909 ทางด้าน Germanic and Comparative Indo-European  Philology  ได้เป็นศาสตราจารย์ประจำ (full professor) สาขาภาษาเยอรมันที่มหาวิทยาลัยโอไฮโอในปี ค.ศ.1921 ที่นี่เขาได้รับอิทธิพลความคิดเรื่องพฤติกรรมนิยม (behaviorism) จากนักจิตวิทยาอัลเฟรด พี ไวสส์ (Alfred P. Weiss, ค.ศ.1879-1931) ที่แนะว่าเขาควรเลี่ยงการใช้เรื่องของจิตและสติสัมปัญญะหรือเจตจำนง (mind, consciousness, or will)  ในการศึกษาภาษา  ต่อมาในปี ค.ศ.1927  บลูมฟิลด์ได้มาสอนอยู่ที่มหาวิทยาลัยชิคาโกในสาขาภาษาเยอรมันจนตลอดชีวิต   บลูมฟิลด์เขียนหนังสือเรื่อง An Introduction to the Study of Language ในปี ค.ศ.1914  แต่เล่มที่เป็นที่รู้จักกันแพร่หลายคือ Language (1933) ซึ่งเป็นเล่มที่สำคัญมากทางภาษาศาสตร์  พูดถึงเรื่องครบทั้ง 3 ด้านเกี่ยวกับภาษา  ด้านการศึกษาเปรียบเทียบและเชิงประวัติ (historical-comparative) ด้านปรัชญาและพรรณา (philosophical-descriptive) และด้านงานภาคปฏิบัติหรืองานวิจัยภาคสนาม (practical-descriptive or field research)  บลูมฟิลด์ก็เหมือนนักภาษาศาสตร์คนอื่น ๆ ในบุคนั้น คือพยายามชี้ให้เห็นบทบาทและความสำคัญของภาษาที่มีต่อชีวิตคน  ซึ่งคนทั่วไปมักละเลยไม่ได้นึกถึงเพราะภาษาก็เหมือนลมหายใจที่ดำรงอยู่ทุก ๆ วัน  นอกจากนี้ บลูมฟิลด์ยังพยายามทำให้ภาษาศาสตร์เป็นวิทยาศาสตร์มากที่สุด

An introduction to the study of language (1914)

http://hdl.handle.net/11858/00-001M-0000-002A-5DFC-B

บลูมฟิลด์เป็นบุคคลสำคัญทางภาษาศาสตร์โครงสร้างของอเมริกันในยุคนี้  บลูมฟิลด์มีบุคลิกที่แตกต่างจากซาเพียร์  ในขณะที่ซาเพียร์เป็นคนมีเสน่ห์และสามารถพูดในที่สาธารณะได้ดี  มีความสนใจทางศิลปะและให้ความสำคัญกับเรื่องทางวัฒนธรรมและจิตนิยม  บลูมฟิลด์เป็นคนค่อนข้างเก็บตัวไม่ได้พูดในที่สาธารณะมากนัก  เขาพยายามทำให้ภาษาศาสตร์เป็นวิทยาศาสตร์อย่างแท้จริง   ในปีคศ.1920 ที่เขาและซาเพียร์ร่วมกับคนอื่น ๆ ก่อตั้งสมาคมภาษาศาสตร์แห่งอเมริกา (Linguistic Society of America)  บลูมฟิลด์เขียนจดหมายถึงกลุ่มผู้ก่อตั้งบอกถึงความจำเป็นของการก่อตั้งสมาคมเพื่อผลักดันให้มีการศึกษาภาษาอย่างเป็นวิทยาศาสตร์  บทความนี้ภายหลังตีพิมพ์ในวารสาร Language ในปีค.ศ.1925

บลูมฟิลด์พุ่งเป้างานของเขาเพื่อโต้แย้งกับคน 2 กลุ่ม  คือ นักปรัชญาซึ่งใช้วิธีการแบบคิดคะเนเอา (speculation) ที่ถือเอาว่าโครงสร้างของภาษาบ่งบอกถึงรูปแบบสากลของความคิดมนุษย์ได้  (structure of their language embodies the universal forms of human thought)  และพยายามหาความเป็นจริงในโลกจากสิ่งที่เป็นรูปลักษณ์ของภาษา (formal feature)   อีกกลุ่มคือนักไวยากรณ์ดั้งเดิมตามโรงเรียนสอนภาษา  พวกที่พยายามกำหนดมาตรฐานภาษาว่าภาษาแบบใดดีหรือไม่ดี   บลูมฟิลด์ชื่นชมงานไวยากรณ์ภาษาสันสกฤตของปาณินิ (Panini) เป็นอย่างมากที่ได้มีการรวบรวมกฎเกณฑ์ต่าง ๆ ของภาษาอย่างเป็นระบบมากกว่าภาษาใด ๆ  นอกจากนี้  บลูมฟิลด์ยังเห็นว่า ควรมีการนำความรู้ทางภาษาศาสตร์เข้าไปใช้ในงานด้านการศึกษา  ไม่ใช่ให้ความคิดของไวยากรณ์ดั้งเดิมที่คับแคบมาทำให้เกิดความเข้าใจผิดเกี่ยวกับภาษา

การศึกษาภาษา

บลูมฟิลด์เสนอให้มีการศึกษาภาษาอย่างเป็นวิทยาศาสตร์มากที่สุด   และว่าถึงเวลาแล้วที่ต้องดำเนินการศึกษาภาษาอย่างรอบคอบ  สังเกตอย่างลึกซึ้ง  และต้องใช้วิธีทางวิทยาศาสตร์แบบอุปนัย (induction หรือหาข้อสรุปจากข้อเท็จจริงที่มีอยู่) แทนการคิดคะเนหาข้อสรุปเอง    บลูมฟิลด์มองว่าวิธีการศึกษาภาษาศาสตร์เป็นไปตามแบบที่ใช้ในวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ (natural sciences ได้แก่ ฟิสิกส์ เคมี ชีววิทยา)  ซึ่งเป็นสาขาทางวิทยาศาสตร์ที่ประสบความสำเร็จที่สุด   บลูมฟิลด์เปรียบเทียบทฤษฎี 2 แบบที่มนุษย์สร้างขึ้น คือ จิตนิยม (mentalist) ซึ่งมองว่ามีสิ่งที่เป็นนามธรรมเป็นจิตวิญญาณหรือเจตจำนง (spirit, mind, หรือ will) ที่กำหนดการกระทำของคน ซึ่งไม่ขึ้นกับลำดับของเหตุและผลกระทบ (cause-effect sequence) ในโลกภายนอก   กับอีกแบบ คือ วัตถุนิยม (materialist)  ซึ่งมองว่าการกระทำของคนเป็นลักษณะแบบมีสาเหตุและผลที่เกิดที่อธิบายได้ในแบบเดียวกับในทาง ฟิสิกส์ เคมี   บลูมฟิลด์จึงอยากให้มองและศึกษาภาษาในแบบวัตถุนิยม

บลูมฟิลด์มองว่าคำพูดที่ออกมา (speech) เป็นตัวเชื่อมช่องว่างระหว่างผู้พูดและผู้ฟัง  1) ผู้พูดใช้กลไกในร่างกายเปล่งเสียง  2) เสียงเคลื่อนที่เป็นคลื่นออกไป  3) ผู้ฟังรับคลื่นเสียงนั้น และมีการตอบสนอง   เสียงที่ได้ยินเป็นเหมือนสิ่งเร้า (stimulus)    ภาษาทำให้คนเรามีปฏิกิริยาตอบสนองเมื่อมีการกระตุ้นหรือเร้าจากอีกคน  บลูมฟิลด์ยกตัวอย่างเรื่องแจ็คและจิล เดินไปเจอลูกแอปเปิล  จิลจึงใช้กลไกทางร่างกายเปล่งเสียงบอกแจ็คว่าอยากกินแอปเปิล แจ็คจึงปีนขึ้นไปเก็บมาให้   ทั้งหมดเป็นการกระทำที่เกิดจากการมีภาษาเป็นตัวกระตุ้นและทำให้เกิดการตอบสนอง  ความหมายของภาษาจึงเป็นสิ่งที่สามารถสังเกตเห็นจากพฤติกรรมที่เกิดขึ้นได้

ในเรื่องการรับภาษา (language acquisition)  บลูมฟิลด์ก็มองในลักษณะที่เป็นการตอบสนองต่อสิ่งเร้าที่ได้ยิน  เมื่อเด็กได้ยินเสียงคำในภาษาเด็กก็จะขยับปากตามเสียงที่ได้ยิน  และเพราะเวลาที่แม่เด็กพูดคำอะไรบางอย่าง ก็จะมีสิ่งนั้นปรากฏให้รับรู้อยู่ด้วย  ด้วยการพูดซ้ำ ๆ  เด็กก็จะโยงความสัมพันธ์และเข้าใจคำนั้นได้   และสร้างนิสัย (habit) ที่จะพูดคำนั้นเมื่อเห็นวัตถุนั้น

แต่ถ้าหากว่าภาษาเป็นเรื่องสิ่งเร้าและการตอบสนอง  ทำไมจึงเป็นไปไม่ได้ที่เราจะทำนายได้ว่า  คน ๆ หนึ่งจะพูดอะไรออกมา  เพราะดูเหมือนความเป็นไปได้ของสิ่งที่จะพูดนั้นมีไม่จำกัด  บลูมฟิลด์อธิบายว่า ทั้งหมดเป็นเรื่องของกระบวนการที่ซับซ้อน  เราสามารถบอกได้ว่าแต่ละคนจะทำอะไรถ้าหากว่าว่าเรารู้ทั้งหมดเกี่ยวกับโครงสร้างร่างกายของเขา ณ ขณะนั้น  หรือรู้เกี่ยวกับสภาพร่างกายเขาในสภาพก่อนเช่น ณ ตอนเกิด และมีข้อมูลทุกอย่างเกี่ยวกับสิ่งเร้าและผลกระทบหรือการเปลี่ยนแปลงทุก ๆ อย่างที่ผ่านมา  ซึ่งหมายความว่าการที่คนเราจะตอบสนองอย่างไรจึงขึ้นอยู่กับประสบการณ์ที่ผ่านมาในชีวิตทั้งหมดของแต่ละคนซึ่งแน่นอนว่าไม่มีทางที่แต่ละคนจะเหมือนกันได้

เรื่องของความหมาย

ไม่ใช่เรื่องแปลกที่บลูมฟิลด์จะไม่มองว่า meaning หรือความหมายในภาษาเป็นเรื่องที่เกิดในใจ เป็นกิจกรรมความคิด (mental event)  แต่ให้นิยามความหมาย ว่าเป็นผลของสถานการณ์ที่เกิดจากการที่ผู้พูดเปล่งเสียงภาษาและมีการตอบสนองจากผู้ฟัง  แต่การจะศึกษาทำความเข้าใจสถานการณ์ที่คนจะพูดสิ่งหนึ่งหรือสร้างสิ่งเร้าและการตอบสนองที่เกิดขึ้นของผู้ฟัง เรียกได้ว่าต้องใช้ความรู้ทุกสิ่งทุกอย่างในโลกที่เกี่ยวข้อง  ซึ่งทำให้เราไม่สามารถศึกษาความหมายได้อย่างแท้จริง    ความหมายจึงเป็นจุดอ่อนของการศึกษาภาษาศาสตร์  ต้องคอยจนกว่ามนุษย์จะมีความรู้พอที่จะศึกษาความหมายอย่างเป็นวิทยาศาสตร์ได้  ณ ปัจจุบัน  มีเพียงบางส่วนที่ความรู้ทางวิทยาศาสตร์เพียงพอที่จะให้ความหมายชัดเจนได้  เช่น รู้ว่าเกลือคือโซเดียมคลอไรด์  แต่ถึงกระนั้น  ความรู้ทางวิทยาศาสตร์บางครั้งก็ไม่ตรงกับความเข้าใจของภาษา เช่น  เรียกปลาวาฬว่าเป็นปลา ทั้ง ๆ ที่ไม่ใช่ปลา

ในทางปฏิบัติ  เรามักให้ความหมายโดยใช้วิธีการอื่น ๆ เช่น ชี้หรือแสดงให้เห็นว่าคือสิ่งใด (demonstration) (โชว์ให้เห็นว่าผลไม้แอ็ปเปิ้ลมีรูปร่างอย่างไร)  อธิบายด้วยภาษา (circumlocution) (อธิบายว่าแอปเปิลเป็นผลไม้ที่มีผิวเรียบ สีแดง เป็นทรงค่อนข้างกลม …)   แปลเป็นอีกภาษา (translation)  และการที่คำ ๆ หนึ่งแทนของจำนวนมากมาย  ความหมายจึงเป็นเฉพาะส่วนที่เป็นลักษณ์บ่งความต่าง (distinctive feature) หรืออรรถลักษณ์ (semantic feature) ของสิ่งของหรือเหตุการณ์ด้วย

ความหมายจะแปรไปตามสถานการณ์การใช้ภาษาที่มีความแตกต่างกันไป  แต่เวลาที่ให้เรานิยามความหมาย เช่น I’m hungry  เราจะนึกถึงสถานการณ์ต้นแบบที่เมื่อมีผู้พูดประโยคนี้ ผลที่ควรเกิดคือผู้ฟังให้อาหารแก่ผู้พูด  ความหมายแบบนี้ บลูมฟิลด์เรียกว่าเป็นความหมายหลักหรือความหมายตามพจนานุกรม (primary meaning, dictionary meaning) ส่วนความหมายแบบอื่น ๆ เป็นความหมายรอง (marginal meaning)

แม้ว่าเราไม่สามารถศึกษาความหมายโดยตรงได้  แต่เราก็สามารถถือเอาได้ว่าถ้อยคำที่เหมือน ๆ กันในภาษานั้นมีความหมายที่เหมือนกัน (In certain communities (speech-communities), some speech-uteerances are alike in form and meaning) และความหมายของถ้อยคำก็คงที่   ถ้อยคำที่ต่างกันก็จะมีความหมายที่ต่างกัน เราต้องถือเอาว่า  ถ้ารูปของภาษาต่างกัน (phonemically different) ความหมายก็ควรต่างกันด้วย  สิ่งที่เป็นคำพ้องความหมายจริง ๆ (true synonym) จึงไม่ควรมีในภาษา  แต่ไม่ห้ามกรณีคำพ้องเสียง (homonym) เพราะถ้าความหมายต่างกันแล้ว  ถึงแม้จะออกเสียงเหมือนกัน (same phonetic form) ก็ถือว่าเป็นคนละรูปภาษา (different linguistic form) กัน  เช่น คำว่า bear  ที่เป็นกริยาและที่เป็นนาม

บลูมฟิลด์ให้ความสำคัญกับ การสังเกต (observation) เพราะเป็นวิธีเดียวที่เราจะศึกษากระบวนการทางจิต (mental process) ได้โดยดูจากพฤติกรรมที่เห็น   เราไม่ควรถามผู้พูดเพื่อให้เขาอธิบายว่าทำไมจึงพูด ทำไมจึงตอบสนองเช่นนั้น  เพราะเขาก็อาจจะไม่สามารถตอบเราได้อย่างถูกต้อง  จำเป็นต้องอาศัยการสังเกตจากนักภาษาศาสตร์จึงจะเห็นสิ่งที่เกิดขึ้นในทางภาษาเป็นปกตินิสัย   แม้ว่าเราไม่สามารถศึกษาความหมายโดยตรงได้    แต่เราก็สามารถถือเอาว่า  เมื่อมีรูปปรากฏต่างกันความหมายก็ควรจะต่างกันดังที่กล่าวมา

สัทศาสตร์และสัทวิทยา

แม้ว่าจะมีปัญหาต่าง ๆ เกี่ยวกับความหมายดังที่กล่าวมา  บลูมฟิลด์ก็มองว่าการศึกษาภาษา คือการศึกษาการรวมกันของทั้งเสียงและความหมาย  เราอาจคิดว่าภาษาศาสตร์ประกอบด้วยการศึกษา 2 ด้าน คือ สัทศาสตร์ซึ่งศึกษาการสร้างถ้อยคำออกมาโดยไม่ต้องไปยุ่งเกี่ยวกับเรื่องความหมาย   กับอรรถศาสตร์ซึ่งศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างเหตุการณ์กับความหมาย    แต่ว่าจริง ๆ แล้วไม่เป็นเช่นนั้น  เพราะเราไม่รู้ทุกอย่างเกี่ยวกับโลกพอที่จะอธิบายความหมายแต่ละสถานการณ์ได้  และการศึกษาแต่สัทศาสตร์อย่างเดียวจะไม่ทำให้เราเห็นความต่างระหว่างลักษณ์บ่งความต่าง (distinctive feature) กับลักษณ์ไม่บ่งความต่าง (non-distinctive feature) ถ้าเราไม่รู้ความหมายของถ้อยคำ    บลูมฟิลด์จึงยอมว่าเราสามารถเชื่อถือความรู้ตนเองได้ในการตัดสินว่าความหมายของคำสองคำนั้นแตกต่างกัน

บลูมฟิลด์มองเหมือนโซซูร์ว่าภาษามีลักษณะไร้กฎเกณฑ์ (arbitrary) โดยยกตัวอย่าง horse ในหลายภาษาว่าใช้คำต่าง ๆ กัน  ในส่วนสัทศาสตร์ซึ่งเป็นการศึกษาเรื่องเสียงโดยไม่อ้างอิงกับความหมาย  มีการศึกษา 2 อย่าง คือ  กลไกการสร้างเสียงที่ออกมา (physiological phonetics) กับการวิเคราะห์เสียงที่เปล่งออกมาแล้ว (acoustic phonetics)  บลูมฟิลด์เห็นว่า การสังเกตจากการออกเสียง (articulation) นั้นไม่ชัดเจนและไม่ถูกต้อง  เราควรจะคอยจนกว่าจะมีเครื่องมือที่ใช้วัดได้อย่างถูกต้องแม่นยำ    แต่ถึงจะมีเครื่องมือดีเพียงใด  การดูเพียงเสียงโดยไม่พิจารณาการสื่อสารที่เกิดขึ้นด้วย  ก็ไม่ช่วยให้เราเห็นถึงโครงสร้างเสียงในภาษาได้  เพราะเสียงจากถ้อยคำเดียวกัน ถ้าดูคลื่นเสียงที่วัดได้จะไม่มีทางเหมือนกัน   หน่วยเสียง (phoneme) ไม่ใช่สิ่งที่จะดูได้จากคลื่นเสียง  แต่เป็นหน่วยที่แตกต่างและแยกจากหน่วยเสียงอื่น ๆ ในภาษาได้  ลักษณะย่อยอื่น ๆ ทางกลสัทศาสตร์ไม่ใช่สาระเท่าส่วนที่ใช้บ่งความต่างได้ (distinct)

The importance of a phoneme lies not in the actual configuration of its sound-waves, but merely in difference compared with all other phonemes of the same language.  Each phoneme must be a distinct unit, unmistakably different from all the others, the rest of its acoustic character is irrelevant    Only the phonemes of a language are relevant to its structure

เราจะต้องแยกระหว่างลักษณ์ทางเสียง (acoustic feature) กับหน่วยเสียง (phonemic) หรือลักษณ์บ่งความต่าง (distinctive feature)   การศึกษาหาหน่วยเสียงนี้คือส่วนของสัทวิทยา (phonology) หรือที่บลูมฟิลด์เรียกว่า practical phonetics ซึ่งต้องอาศัยว่ารู้ความหมายด้วย   การศึกษาสัทวิทยานี้ถือเป็นขั้นตอนแรกของการศึกษาภาษา  เพราะเป็นไปได้มากกว่าการศึกษาจากความหมายซึ่งเกี่ยวพันกับโลกภายนอกทั้งหมด   ในการหาหน่วยเสียง  เราดูจากว่าถ้อยคำนั้นว่าความหมายเหมือนหรือต่างกัน  ตรงนี้ดูจะแย้งกับที่พูดว่าความหมายเป็นสิ่งที่ไม่สามารถศึกษาได้  แต่สามารถทำได้เพราะข้อสันนิษฐานที่ว่า ถ้ารูปภาษาต่างกันก็จะมีความหมายต่างกันด้วย   [ซึ่งก็ฟังดูวนไปมา  เพราะเป็นการหาหน่วยเสียงจากการดูว่าความหมายต่าง  ในขณะเดียวกันก็ถือเอาว่าถ้ารูปภาษาต่างความหมายก็จะต่าง]

นักภาษาศาสตร์ต้องหาหน่วยเสียง ซึ่งมีทั้งที่เป็นหน่วยเสียงหลัก (primary phoneme) และหน่วยเสียงรอง (secondary phoneme) หรือคือหน่วยเสียงที่ต้องมาประกอบกับหน่วยหลัก  เช่น การลงน้ำหนัก (stress), ระดับเสียง (pitch)   หน่วยเสียงสามารถหาได้โดยการทดลองแทนที่ส่วนหนึ่งในคำ เช่น  sin, tin, fin  มีส่วนที่ต่างกันคือส่วนหน้าของสระ หน่วยเสียงจึงเป็นจำนวนลักษณ์น้อยสุดที่บ่งความต่างได้ (minimum distinctive sound-feature)

ส่วนเรื่องการเขียน  บลูมฟิลด์ก็เห็นว่าไม่ใช่ภาษาโดยตรง เป็นเพียงวิธีการจดบันทึกภาษาเอาไว้ให้อยู่ในรูปที่เห็นได้  และแทบไม่มีผลใด ๆ ต่อภาษาที่พูดกัน  จึงไม่จำเป็นที่ต้องศึกษาภาษาเขียนเพื่อที่จะให้เข้าใจภาษา  ควรสนใจภาษาพูดมากกว่า และตัวเขียนก็ไม่จำเป็นต้องสอดคล้องกับหน่วยเสียงในภาษา  นอกจากนี้ บลูมฟิลด์เองก็ไม่ได้สนใจภาษาในเชิงวรรณคดีแบบซาเพียร์

คลังศัพท์และไวยากรณ์

นอกจากหน่วยเสียงแล้ว  บลูมฟิลด์พูดถึงหน่วยภาษาที่มีความหมาย   ซึ่งจะแยกได้เป็นหน่วยศัพท์ (lexical unit) หรือหน่วยไวยากรณ์ (grammatical unit)  หน่วยภาษาที่เล็กสุดและไม่มีความหมายของหน่วยศัพท์ คือ หน่วยเสียง (phoneme)  และของหน่วยไวยากรณ์ คือ แท็กซีม (taxeme) (แท็กซีมจึงเป็นส่วนที่จะรวมกันเป็นรูปไวยากรณ์ (grammatical form) เหมือนที่หน่วยเสียงรวมกันเป็นหน่วยศัพท์)  ส่วนหน่วยเล็กสุดที่มีความหมายขึ้นมาของศัพท์ คือ หน่วยคำ (morpheme)  และของหน่วยไวยากรณ์ คือ แท็กมีม (tagmeme) ตามที่แสดงในตารางข้างล่าง

Unit

Lexical

Grammatical

1. Linguistic form

Meaning: Linguistic meaning

Lexical form

Lexical meaning

Grammartical form

Grammatical meaning

2. Pheneme

Meaning: [None]

Phoneme

[None]

Taxeme

[None]

3. Glosseme

Meaing: Noeme

Morpheme

Sememe

Tagmeme

Episememe

De Beaugrande (1991:71)

จากการแยกหน่วยศัพท์ (lexical unit) และหน่วยไวยากรณ์ (grammatical unit)  ทำให้เห็นว่าบลูมฟิลด์ได้แยกระหว่างคลังศัพท์ (lexicon) กับไวยากรณ์ (grammar)  โดยที่คลังศัพท์เป็นเหมือนที่เก็บรวบรวมหน่วยศัพท์ทั้งหมด   ส่วนไวยากรณ์เป็นการจัดการรูปให้มีความหมาย (meaningful arrangement of forms)    รูปศัพท์ (lexical form) สัมพันธ์กับรูปไวยากรณ์ (grammatical form) ในสองลักษณะ  คือ รูปศัพท์เป็นหน่วยย่อยที่ให้ความหมายแก่รูปไวยากรณ์  และได้หน้าที่ทางไวยากรณ์ (grammatical function) โดยขึ้นกับตำแหน่งปรากฏในรูปไวยากรณ์   การที่จะอธิบายไวยากรณ์ของภาษาได้  จะต้องจัดหมวด (form-class) ของแต่ละรูปศัพท์ (lexical form)   หมวดที่ใช้จัดศัพท์ทั้งหมดเป็นกลุ่มใหญ่ ๆ เรียก หมวดคำ (category)  [การจัดการรูปภาษาจะบอกในลักษณะที่อ้างถึงหมวดคำ (form-class) ไม่ใช่รูปศัพท์ (lexical form)]

การหาหน่วยคำทำในลักษณะเดียวกันกับการหาหน่วยเสียงโดยดูความคล้ายของหน่วยที่ใหญ่กว่า  เช่น  John ran - John fell  และความต่างทางความหมายทำให้สรุปได้ว่ามีหน่วยคำที่ต่างกันคือ  ran กับ fell   บลูมฟิลด์ว่าหน่วยคำมี 2 แบบ  คือ หน่วยคำไม่อิสระ (bound morpheme) (ต้องปรากฏร่วมกับหน่วยคำอื่น) กับหน่วยคำอิสระ (free morpheme) (สามารถปรากฏเดี่ยวได้)  บลูมฟิลด์มองว่าเราไม่สามารถอาศัยให้คนทั่วไปที่เป็นเจ้าของภาษาเป็นผู้วิเคราะห์หน่วยคำหรือหน่วยเสียงให้กับเราได้  เพราะเขาไม่สามารถอธิบายโครงสร้างคำได้  ไม่รู้ว่าจะทำการวิเคราะห์วิทยาหน่วยคำ (morphological analysis) อย่างไร

กลุ่มของคำที่เติมวิภัติปัจจัย (inflected forms) ที่เหมือน ๆ กัน จะมองว่าเป็นกลุ่ม (paradigm) เดียวกัน  ซึ่งมีลักษณะการแปลงคำ (derivation) แบบเดียวกัน   เช่น  paradigm ภาษาอังกฤษประกอบด้วย คำพื้นฐาน (underlying word) และคำที่แปลงมาจากคำพื้นฐานนั้น   แต่ในภาษาที่มีวิทยาหน่วยคำซับซ้อนมาก  อาจไม่มีรูปไหนที่มองว่าเป็นรูปพื้นฐาน (underlying form) ได้  ก็ให้สร้างรูปพื้นฐานโดยหลัก (theoretical underlying form) มาเป็นต้นเค้า (stem) แทน

หลักการของหน่วยประชิด (immediate constituents)  สามารถใช้อธิบายรูปซับซ้อน (describe complex form) ใด ๆ ก็ได้  ในระดับคำ ซึ่งถือว่าเป็นหน่วยภาษาที่เล็กสุดที่มีความหมายและใช้ในการสื่อสาร   ก็มองว่ามีหน่วยประชิดซึ่งประกอบจากหน่วยคำทั้งที่เป็นหน่วยคำอิสระหรือไม่อิสระ  คำที่มีแต่หน่วยคำอิสระหน่วยเดียวหรือมีแต่หน่วยคำไม่อิสระหลาย ๆ หน่วย เรียกว่า primary words ส่วนคำที่ประกอบจากหน่วยคำอิสระหลาย ๆ หน่วยจะเรียกว่า secondary words   แต่บางครั้งก็จะมีปัญหาว่า   เมื่อมองแบบหน่วยประชิดแล้ว  รูปนั้นเป็นหน่วยระดับไหน  เป็นปัญหาในการแยกระดับว่าเป็นคำหรือวลี   เพราะมีคำบางคำที่อยู่ระหว่างกลาง เช่น  jack-in-the-pulpit (phrase-word) ‘ผักกาดอินเดีย’  blackbird (compound word) ‘นกดุเหว่า’  เนื่องจากการประกอบกันของหน่วยคำมีได้ไม่จำกัด บางหน่วยก็อาจจะไม่เคยเกิดหรือไม่เคยได้ยินมาก่อน  จำนวนคำศัพท์ในภาษาจึงมีไม่จำกัด  ที่จำกัดได้คือจำนวนหน่วยคำในภาษา

บลูมฟิลด์เสนอการอธิบายไวยากรณ์ออกมาเป็น 2 ส่วนคือ  วิทยาหน่วยคำสำหรับการสร้างคำ และวากยสัมพันธ์สำหรับการสร้างวลี  โดยแยกว่าโครงสร้างระดับวากยสัมพันธ์จะไม่มีส่วนใดของหน่วยประชิดที่เป็นรูปไม่อิสระ  ในขณะที่ในระดับวิทยาหน่วยคำจะมีรูปไม่อิสระอยู่ในหน่วยประชิดได้   แต่ก็จะมีปัญหาว่าในกรณีคำประสมว่าจะจัดอยู่ในระดับไหนเพราะเป็นรูปอิสระทั้งหมด

การจัดการทางไวยากรณ์ (grammatical arrangement)

ในไวยากรณ์ จะมีการจัดการที่ก่อให้เกิดความหมายในภาษา (meaningful arrangement) อยู่ 4 ประการ  คือ

1. การเรียงลำดับ (order) คือการเรียงต่อกันของหน่วยประกอบ (constituent)  การเรียงลำดับที่ต่างกันความหมายก็จะต่างไป  เช่น  John hits Bill  มีความหมายต่างจาก Bill hits John

2. การปรับเสียง (modulation)  ด้วยการใช้หน่วยเสียงรอง (secondary phoneme) เช่น น้ำเสียง (pitch) ทำให้ความหมายต่างไป  หรือ การลงน้ำหนักที่ต่างกันระหว่างคำนามและกริยาของ convict

3. การเปลี่ยนเสียง (phonetic modification)  คือการเปลี่ยนเสียงของหน่วยเสียงหลัก (primary phoneme)  เช่น  do [duw] รวมกับ not [nat] เป็น don’t [downt] มีการเปลี่ยนเสียงเกิดขึ้น หรือคำว่า run กับ ran ที่มีการเปลี่ยนเสียงสระแล้วความหมายเปลี่ยนไป

4. การเลือกรูปภาษาที่ปรากฎร่วม  (selection of forms ) เช่น  drink milk กับ fresh milk  เป็นการเลือกคำที่ปรากฏกับ milk ต่างกัน   เหมือนกับ watch John กับ poor John    คำ drink, watch เป็น form-class เดียวกัน (คือคำกริยาสกรรม)  ส่วน  fresh, poor เป็นอีก form-class หนึ่ง (คือคำคุณศัพท์)   และใน form-class ก็อาจแบ่งเป็นประเภทย่อยได้อีก  เช่น  เรามี  John runs fast, the boys run fast  แต่ไม่มีใครพูด John run fast, the boys runs fast  กลุ่มที่เป็น nominative นี้จึงแยกเป็นสองแบบ (เอกพจน์หรือพหูพจน์)

บลูมฟิลด์ให้มองหาลักษณ์ของการจัดการทางไวยากรณ์ (features of grammatical arrangement) ซึ่งลักษณ์ทางไวยากรณ์นี้เรียกว่าแท็กซีม (taxeme) เป็นหน่วยที่เล็กที่สุดทางไวยากรณ์ที่ยังไม่มีความหมาย (เหมือนที่หน่วยเสียงเป็นหน่วยเล็กที่สุดที่ยังไม่มีความหมายในระดับคำ)  ในขณะที่ซาเพียร์อธิบายกลไกภาษาผ่านกระบวนการทางไวยากรณ์  บลูมฟิลด์อธิบายกลไกภาษาผ่านการจัดการรูปภาษา เช่น กระบวนการเติมปัจจัย –ess  บลูมฟิลด์อธิบายว่าเป็นการจัดการรูปภาษาโดยใช้แท็กซีม  การเลือกหมวดคำและแท็กซีมการจัดลำดับรูป บลูมฟิลด์กำหนดแท็กซีมไว้สี่ประเภทที่กล่าวมาข้างต้น คือ การเลือก (selection) การจัดลำดับ (order) การปรับเสียง (modulation) และการเปลี่ยนเสียง (modification)  ในภายหลัง การแยกแท็กซีมต่าง ๆ นี้ ก็ไม่ได้เป็นที่ยอมรับใช้กัน

หน่วยประกอบ

บลูมฟิลด์พูดถึงระดับวากยสัมพันธ์ว่าเป็นการรวมหน่วยประกอบ (constituent) เป็นหน่วยสร้าง (construction)   และถ้าหน่วยสร้างนั้นกลายมาเป็นหน่วยที่อยู่ในหมวด (form-class) เดียวกับหน่วยประกอบหนึ่งในนั้น  ก็จะเป็นหน่วยสร้างเข้าศูนย์ (endocentric construction) เช่น  poor boy จัดอยู่ในหมวดเดียวกับ boy ได้   แต่ถ้าหน่วยสร้างนั้นไม่ได้จัดอยู่ในหมวดเดียวกับหน่วยประกอบก็จะเป็นหน่วยสร้างไร้ศูนย์  (exocentric construction) เช่น  John ran ซึ่งไม่จัดอยู่ในหมวดเดียวกับ John หรือ ran  และในหน่วยสร้างเข้าศูนย์ก็แยกออกเป็นหน่วยสร้างคงระดับ (coordinate) คือ เป็นหมวดเดียวกับหน่วยประกอบมากกว่าหนึ่งหน่วยในนั้น  เช่น boys and girls   กับหน่วยสร้างต่างระดับ (subordinate) คือเป็นหมวดเดียวกับหน่วยประกอบเพียงหน่วยเดียวเท่านั้น  เช่น very fresh milk

การประกอบกันขึ้นมาเป็นวลีโดยปกติจะถูกกำหนดจากหมวด (form-class) ขององค์ประกอบภายใน  หมวดหรือ form-class ของวลีจึงรู้ได้ถ้ารู้หน่วยสร้างและหมวด (form-class) ของคำในวลีนั้น  ในวลียังมีเรื่องของการกำกับ (government) ที่ว่าหมวดหนึ่งเลือกที่จะให้อีกหมวดหนึ่งเกิดด้วยได้   ความคล้อยตาม (agreement) ก็เป็นลักษณะหนึ่งของเรื่องนี้

ประโยคถูกนิยามว่าเป็นรูปภาษาที่ปรากฏโดยอิสระได้ คือไม่จำเป็นต้องไปรวมกับหน่วยอะไรที่ใหญ่กว่า   คำ ๆ เดียวหรือสองคำก็สามารถจัดเป็นประโยคได้ถ้าเป็นไปตามเกณฑ์นี้  เช่น  John!  หรือ Poor John!  แต่ถ้าใน Poor John ran away   Poor John จะไม่ใช่ประโยค   นอกจากนี้  ในถ้อยคำที่คนเรากล่าวออกมาอาจประกอบด้วยประโยคหลายประโยคได้  ถ้ารูปภาษาเหล่านั้นไม่สามารถเชื่อมโยงกันด้วยการจัดการทางไวยากรณ์ (grammatical arrangement) ใด ๆ ได้   บลูมฟิลด์แยกประเภทประโยคออกเป็นแบบต่าง ๆ โดยใช้แท็กซีม (taxeme) เป็นเกณฑ์  และว่าทุกภาษามีประโยคสองประเภท คือ ประโยคเต็ม (full sentences) กับประโยครอง (minor sentences) ซึ่งต่างกันที่แท็กซีมของการเลือก  โดยประโยคที่เลือกใช้รูปที่เป็นนิยมจะเป็นประโยคเต็ม เช่น ประโยคที่อยู่ในรูป ผู้กระทำ-การกระทำ  หรือประโยคคำสั่ง  (Be good!)  ส่วนประโยครองตัวอย่างเช่น  This one. Tomorrow morning. ซึ่งเป็นประโยคสำหรับตอบถ้อยคำก่อนหน้า

นอกเหนือจากหน่วยสร้างและชนิดของประโยค (sentence type) แล้ว   หน่วยแทน (substitution) ก็เป็นการจัดการทางไวยากรณ์อีกประเภทหนึ่ง    หน่วยแทนเป็นรูปภาษา (linguistic form) ที่สามารถไปใช้แทนที่รูปภาษาในหมวดใดหมวดหนึ่งได้ (one of a class of linguistic forms)  ส่วนมากมักเป็นคำสั้น ๆ มีรูปการผันคำ (inflection) หรือการแปลงคำ (derivation) ที่ไม่ปกติ  มีความหมายคงที่ชัดเจน  เรียบง่ายกว่าคำปกติ   เช่น การใช้คำสรรพนามภาษาอังกฤษ   เราสามารถใช้คำว่า you  โดยไม่ต้องมีความรู้เกี่ยวกับคน ๆ นั้นเลยก็ได้

บลูมฟิลด์เชื่อว่า เรื่องหน่วยเสียง หน่วยคำ คำ ประโยค หน่วยสร้าง และหน่วยแทน เป็นสิ่งที่มีอยู่ในทุกภาษา เป็นสากล  แต่บางอย่างเช่น  การจัดประเภทของพจน์  บุรุษ  การก  พวกนี้ไม่ได้เป็นสากล  ต้องดูหลาย ๆ ภาษาจึงจะเห็นได้

นอกจากนี้ ในหนังสือ Language ส่วนหลัง (10 บทจากทั้งหมด 28 บท) บลูมฟิลด์ได้พูดถึงการศึกษาภาษาศาสตร์เปรียบเทียบและการเปลี่ยนแปลงของภาษา  ซึ่งก็มีทั้งการเปลี่ยนแปลงทางความหมายและการเปลี่ยนแปลงทางเสียง   และการยืมคำ ซึ่งก็เป็นส่วนที่ว่าด้วยเรื่องภาษาศาสตร์เชิงประวัติจึงจะไม่กล่าวถึงในที่นี้   นอกจากหนังสือ Language    บลูมฟิลด์มีความสนใจเกี่ยวกับการพยายามประยุกต์ใช้ตรรกศาสตร์และคณิตศาสตร์กับภาษาดังเห็นจากการเขียนบทความ A Set of Postulates for the Science of Language ในวารสาร Language (1926)

อ้างอิง

Bloomfield, L. (1914). An introduction to the study of language. New York: Henry Holt. http://hdl.handle.net/11858/00-001M-0000-002A-5DFC-B

Bloomfield, L. (1933). Language. New York: Holt and company

De Beaugrande , R. (1991). Linguistic Theory: The Discourse of Fundamental Works. Longman

Thomas, Margaret. (2011). Fifty key thinkers on language and linguistics. Milton Park, Abingdon, Oxon ; New York, NY: Routledge.

นักภาษาศาสตร์ยุคหลังบลูมฟิลด์

นอกเหนือจากซาเพียร์และบลูมฟิลด์แล้ว  ยังมีนักภาษาศาสตร์โครงสร้างสายอเมริการุ่นหลังหรือที่เรียกว่ายุคหลังบลูมฟิลด์ (Post-Bloomfieldian) ที่เป็นที่รู้จักกันดีอีกหลายคนซึ่งมีบทบาทสำคัญในช่วง 1940-1950 ความที่หนังสือของบลูมฟิลด์ที่เขียนนั้นยังมีประเด็นที่อธิบายไม่ชัดเจนหรือแม้แต่อธิบายขัดแย้งกันเองในหลาย ๆ เรื่อง  นักภาษาศาสตร์ต่อมาจึงพยายามตีความและเขียนคำอธิบายออกมาให้ชัดเจนมากขึ้นจนท้ายที่สุดก็เหมือนเป็นการนำเสนอทฤษฎีใหม่ขึ้นมา เช่น ทฤษฎีแทกมีมิคของไพค์   จนกระทั่งกลางทศวรรษ 1950  ที่เริ่มมีแนวคิดไวยากรณ์เพิ่มพูนเข้ามา  จึงมีการถกเถียงกันในเรื่องว่าแนวทางใดเหมาะกับการศึกษาภาษามากกว่า

แม้บลูมฟิลด์จะไม่ได้มีลูกศิษย์โดยตรงมากนัก  แต่หนังสือ Language ของเขามีอิทธิพลต่อนักภาษาศาสตร์ยุคนั้น คนแรกที่จะกล่าวถึง คือ เซลลิก แฮร์ริส (Zellig Harris, ค.ศ.1909-1992) ซึ่งเขียนหนังสือที่เป็นที่รู้จักดีชื่อ Methods in Structural Linguistics (1951) หนังสือเล่มนี้แสดงให้เห็นถึงการประยุกต์ใช้ความรู้ทางคณิตศาสตร์ในการอธิบายภาษา   แฮร์ริสเป็นผู้ก่อตั้งภาควิชาภาษาศาสตร์ที่มหาวิทยาลัยเพนซิลวาเนีย  และยังเป็นอาจารย์ของชอมสกี   แฮร์ริสได้ใช้เวลาทั้งชีวิตขบคิดเรื่องภาษาจนในช่วงท้ายของชีวิต (1982, 1991) ได้นำเสนอแบบจำลองคณิตศาสตร์เรียกว่าไวยากรณ์ตัวดำเนินการ (Operator Grammar) ซึ่งอาศัยแนวคิดทางคณิตศาสตร์อธิบายถึงภาษาว่าสื่อข้อมูล (information) อย่างไร  ในทฤษฎีนี้อธิบายว่าภาษาเป็นระบบที่จัดระบบตัวเอง (self-organizing) โดยที่คุณสมบัติด้านวากยสัมพันธ์และอรรถศาสตร์ของคำต่าง ๆ จะต้องอธิบายในเชิงที่สัมพันธ์กับคำอื่น ๆ  และการเรียนรู้ภาษาเป็นเรื่องของการเรียนรู้ผ่านการใช้ในบริบทสังคม  ทฤษฎีนี้ใช้หลักข้อจำกัด (constraint) 4 อย่าง คือ 1) หลักการพึ่งพา (dependencies) ที่คำเป็นตัวกำหนดว่าต้องการคำอะไรมาประกอบ เช่น sleeps เป็นหมวด ON เพราะเป็น operator ที่ต้องการ noun 1 ตัว 2) หลักความน่าจะเป็น (likelihood) บอกถึงการปรากฏร่วมกันของคำว่ามีโอกาสไม่เท่ากัน เช่น John wears boots มีค่าที่ควรจะเป็น (likelihood) มากกว่า John wears snow  การเลือกเกิดที่แตกต่างกันได้มาจากการใช้ไปเรื่อย ๆ แล้วระบบภาษาจะปรับตัวไปตามความมากน้อยของการใช้  3) หลักการลดทอน (reduction) ภาษามีแนวโน้มที่จะลดองค์ประกอบที่ไม่จำเป็นโดยยังคงปริมาณข้อมูลไว้เท่าเดิม  ทำให้ภาษามีการย่อคำ สร้างคำสรรพนาม เติมวิภัติปัจจัย  ลดรูปคำซ้ำ  เป็นต้น และ 4) หลักการเรียงลำดับ (linearlization) เนื่องจากภาษาต้องมีการจัดลำดับของตัวกำหนดและตัวประกอบว่าอะไรควรปรากฏก่อนหลังในภาษา  ความคิดที่มองทฤษฎีภาษาไปตามแนวทฤษฎีสารสนเทศ (information-theoretic) ของแชนนอน (Shannon) นี้ได้ถูกลดทอนความสนใจในยุคไวยากรณ์เพิ่มพูนที่มองไวยากรณ์แบบไวยากรณ์รูปนัย (formal grammar) ของชอมสกีที่แยกความถูกต้องทางไวยากรณ์ออกชัดเจน  โดยยกตัวอย่างว่าประโยคอย่าง colorless green ideas sleep furiously ไม่ใช่ประโยคที่จะมีคนพูดกันแต่เราก็บอกได้ว่าถูกไวยากรณ์  จึงมีการแยกไวยากรณ์ออกจากคลังศัพท์อย่างชัดเจน  และนำเสนอในรูปแบบจำลองทางคณิตศาสตร์ที่อธิบายกลไกการสร้างประโยค  ข้อมูลอื่น ๆ ที่ไม่ใช่คำ เช่น หน่วยเสมือนวลี (phraseological unit) ถูกจัดเป็นข้อมูลชายขอบไม่ใช่เรื่องหลักของภาษาศาสตร์  แต่ในปัจจุบัน  ความสนใจเรื่องรูปแบบและความหมายของโครงสร้างของนักไวยากรณ์โครงสร้างเหล่านี้มาปรากฏในไวยากรณ์ปริชาน  ไวยากรณ์หน่วยสร้าง  ที่มองหน่วยสัญญะ (symbolic unit) เป็นสำคัญซึ่งเป็นได้ทั้งคำและหน่วยที่ใหญ่กว่าคำได้  และยังได้รับความสนใจจากนักภาษาศาสตร์คอมพิวเตอร์ที่นำเอาคลังข้อมูลภาษาและแนวคิดทฤษฎีสารสนเทศของแชนนอลมาใช้  โดยเฉพาะการนำสมมติฐานเรื่องการกระจายตัวของคำ (distributional hypothesis) มาใช้ในการวิเคราะห์คำ  โดยสมมติฐานการกระจายตัวของคำมีความเชื่อว่าคำที่ปรากฏในบริบทที่คล้ายคลึงกันจะมีความหมายใกล้กัน ‘words that occur in similar contents tend to have similar meanings’ (Harris, 1954)

แฮร์ริสอุทิศตนให้กับการทำงานวิชาการอย่างต่อเนื่องจนถึงช่วงท้ายของชีวิต  หนังสือ A Theory of Language and Information: a Mathematical Approach เป็นหนังสือเล่มสุดท้ายที่ตีพิมพ์ในปี ค.ศ.1991 ก่อนที่เขาจะเสียชีวิตในปีถัดมา  เมื่อแฮร์ริสอายุครบ 60 ปี  มีการรวมกลุ่มของนักภาษาศาสตร์ที่มีชื่อเสียงในช่วงนั้นเพื่อร่วมกันเขียนบทความวิชาการรวมเล่มเพื่อเป็นเกียรติแก่แฮร์ริส  แต่เมื่อแฮร์ริสทราบเรื่องก็ได้เขียนจดหมายถึงผู้ดำเนินการขอให้ยกเลิกโครงการนี้  โดยให้เหตุผลว่านักวิทยาศาสตร์คือผู้ที่ต้องทำงานให้ดีที่สุดเพื่อประโยชน์แห่งความรู้และมนุษยชาติ   สิ่งที่เขาทำมาคือสิ่งที่ควรกระทำอยู่แล้ว จึงไม่มีความจำเป็นใด ๆ ที่ต้องทำอะไรพิเศษเพื่อเป็นเกียรติแก่เขา และการทำเช่นนี้จะเป็นการขัดต่อหลักการที่เขายึดมั่นอยู่

คนที่สองคือ ชาร์ล ฮอกเก็ต (Charles F. Hockett) (ค.ศ.1916-2000)  ซึ่งเป็นคนสานต่องานของบลูมฟิลด์จำนวนมาก แม้ว่าฮอกเก็ตจะไม่ได้เป็นลูกศิษย์ของ บลูมฟิลด์แต่เขาก็ชื่นชอบหนังสือ Language ของ บลูมฟิลด์เป็นอันมาก ฮอกเก็ตเริ่มรู้จักภาษาศาสตร์จากการอ่านหนังสือเรื่อง Language ของบลูมฟิลด์เมื่อเป็นนักศึกษาปริญญาตรี  เขาเรียนสำเร็จปริญญาเอกทางมานุษยวิทยากับซาเพียร์และวอร์ฟ  ในปีค.ศ.1939    ในปีค.ศ.1943  ในฐานะทหาร เขาได้รับมอบหมายให้ศึกษาภาษาจีนและสอนภาษาจีนให้ทหาร 205 นายในระหว่างเดินทางทางเรือจากอเมริกาไปยังประเทศจีน  เขาได้เข้าอบรมสั้น ๆ กับโครงการ Intensive Language Program ของรัฐบาล  โดยอาศัยผู้บอกภาษาชาวจีนหกคนที่เดินทางไปด้วย ฮอกเก็ตสามารถเรียนรู้ภาษาจีน  เขียนตำราเรียนภาษาจีนและพจนานุกรมภาษาจีนสำหรับสอนทหารอเมริกันจนสามารถสื่อสารภาษาจีนได้ในระหว่างการเดินทางนั้น   ต่อมาภายหลัง เขาได้รับการชักชวนให้ไปสอนภาษาจีนและภาษาศาสตร์ที่มหาวิทยาลัยคอร์เนล (Cornell) และอยู่ที่นั่นจนเกษียณอายุ  ฮอกเก็ตได้เขียนหนังสือเรื่อง Course In Modern Linguistics (1958),  A Leonard Bloomfield anthology (1970)  ฮอกเก็ตโต้นักภาษาศาสตร์ไวยากรณ์เพิ่มพูนที่มักวิจารณ์ว่านักไวยากรณ์โครงสร้างนั้นเอาแต่จัดหมวดหมู่ข้อมูลภาษา (taxonomy)  ว่าเป็นความเข้าใจที่ไม่ถูก  เพราะสิ่งที่พวกเขาทำนั้นคือการพยายามอธิบายภาษาและควรเรียกว่าเป็นพวกพรรณาภาษา (descriptivist)  มากกว่าพวกโครงสร้างนิยม (structuralist)  การจัดหมวดหมู่ข้อมูลภาษานั้นเป็นเพียงขั้นตอนจำเป็นในตอนแรก  ที่พวกเขาพยายามวิเคราะห์ต่อคือการอธิบายการปรากฏ (distribution) และความสัมพันธ์ที่มีระหว่างหน่วยต่าง ๆ ด้วย

คนที่สามคือ เคนเน็ท ไพก์ (Kenneth L. Pike, ค.ศ.1912- 2000)  บิดาเขาเป็นหมอมิสชันนารี  ไพค์สำเร็จการศึกษาปริญญาตรีจาก College of Theology and Missions ในเมืองบอสตัน  แล้วจึงเข้าอบรมเป็นมิสชันนารีและได้เดินทางไปประเทศเม็กซิโก  จากนั้น เขาได้เห็นความจำเป็นของความรู้ทางภาษาศาสตร์ จึงได้เข้าเรียนปริญญาเอกที่มหาวิทยาลัยมิชิแกน  ไพค์เรียนกับชาร์ล ฟรีส (Charles C. Fries) ตอนที่อยู่มหาวิทยาลัยมิชิแกน  แต่งานของไพค์มาในแนวที่เป็นการทำให้ความคิดแท็กซีมและแท็กมีมของ บลูมฟิลด์ชัดเจนมากขึ้น  โดยพัฒนาต่อให้เป็นระบบไวยากรณ์แท็กมีมิค  พร้อมกันนั้นก็ทำงานมิสชันนารีให้กับ Summer Institute of Linguistics (SIL) ด้วย  ในปีค.ศ.1948  ไพค์รับตำแหน่งอาจารย์ที่มหาวิทยาลัยมิชิแกนโดยที่มหาวิทยาลัยอนุญาตให้เขาเดินทางไปภาคสนามในที่ต่าง ๆ ได้   ไพค์เป็นอธิการบดีของ SIL ในช่วงปีค.ศ.1942-1979  ไพค์มีบทบาทสำคัญในฐานะที่เป็นผู้เสนอทฤษฎีการวิเคราะห์ไวยากรณ์ที่เรียกว่าแท็กมีมิค (Tagmemics)  ซึ่งแยกความแตกต่างระหว่างสิ่งที่เป็น etic กับ emic   และความที่ไพค์เป็นมิสชันนารีด้วย   เขาจึงได้ทำงานภาคสนามและวิเคราะห์ภาษาใหม่ที่ไม่เป็นที่รู้จักมากมาย  และในฐานะอาจารย์มหาวิทยาลัยมิชิแกน  เขาได้สอนภาษาศาสตร์ภาคสนามและการแปลคัมภีร์ไบเบิลเป็นภาษาต่าง ๆ

ไวยากรณ์โครงสร้างกับภาษาไทย

ตัวอย่างงานไวยากรณ์ไทยที่วิเคราะห์ไวยากรณ์ตามแนวไวยากรณ์โครงสร้าง คือหนังสือ Thai Reference Grammar ของ Rechard B. Noss (1964)  ส่วนหนังสือหรือตำราที่นำเอาความรู้ทางไวยากรณ์โครงสร้างมาอธิบายภาษาไทย  ได้แก่  หนังสือ “ระบบเสียงภาษาไทย”  (กาญจนา นาคสกุล, ๒๕๒๔) เป็นตัวอย่างของการวิเคราะห์ทางสัทวิทยาภาษาไทยตามแนวไวยากรณ์โครงสร้าง นำเสนอระบบเสียงที่ประกอบด้วยหน่วยเสียงต่าง ๆ ในภาษาไทย  หนังสือ “โครงสร้างของภาษาไทย” (วิจินต์ ภาณุพงศ์, ๒๕๒๒) มีการอธิบายถึง หน่วยคำอิสระและหน่วยคำไม่อิสระ  การประกอบกันของหน่วยคำเป็นคำผสมและคำผสาน  กำหนดประโยคประเภทต่าง ๆ และวิเคราะห์หน่วยมูลฐานของประโยคตามตำแหน่งปรากฏ เช่น หน่วยประธาน หน่วยกรรมตรง หน่วยกรรมรอง หน่วยอกรรม หน่วยสกรรม หน่วยทวิกรรม เป็นต้น   มีการจำแนกชนิดของคำตามตำแหน่งการปรากฏออกมาเป็น ๒๖ หมวด เช่น  หมวดคำนาม หมวดกริยาอกรรม  หมวดกริยาสกรรม หมวกกริยาทวิกรรม หมวดคำคุณศัพท์ หมวดคำหน้ากริยา หมวดคำช่วยหน้ากริยา เป็นต้น  วิธีการตัดสินว่าคำนั้นเป็นหมวดใด ให้ทดสอบว่าสามารถปรากฏในกรอบประโยคทดสอบได้ไหม เช่น คำคุณศัพท์ปรากฏในกรอบประโยค  นาม _  กว่า นาม แล้ว   เป็นต้น

นอกจากนี้ ยังมีวิทยานิพนธ์ที่ใช้ทฤษฎีแทกมีมิคในการวิเคราะห์ภาษาไทย ได้แก่ A Tagmemic Approach to Certain Thai Clauses ของ Patamaka Patamapongse (1971) และ The Thai Verb in a Tagmemic Framework ของ Tassniya Punyodyana  และมีวิทยานิพนธ์คนไทยที่วิเคราะห์ภาษาขมุด้วยไวยากรณ์แทกมีมิคเปรียบเทียบกับไวยากรณ์ปริวรรตและไวยากรณ์การก คือ Nam Sod Khmu Syntactic Structure : A Study in Tagmemics, Transformational and Case Gramme. ของ Saowalak Wongnoppharatlert (1993)

Thai Reference Grammar (Noss, 1964)

http://www.thai-language.com/FSI/FSI%20-%20Thai%20Reference%20Grammar.pdf

อ้างอิง

Gair, James W. (2007). Charles Francis Hockett. Biographical Memoirs, Vol. 89, The National Academies Press, Washington, D.C. (http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=12042&page=150)

Headland, Thomas N. (2004). Kenneth Lee Pike. Biographical Memoirs, Vol. 84, The National Academies Press, Washington, D.C.  (http://www.nap.edu/readingroom.php?book=biomems&page=kpike.html)

Langendoen, D. Terence. (1994). Review: A Theory of Language and Information: A Mathematical Approach. Language, Vol. 70, No. 3 (Sep., 1994), pp. 585-588.

Noss, Richard B. (1964). Thai Reference Grammar. Foreign Service Institute.

Patamapongse, Patamaka (1971). A Tagmemic Approach to Certain Thai Clauses. Ph.D. Dissertation. University pf Pittsburgh.

Thomas, Margaret. (2011). Fifty key thinkers on language and linguistics. Milton Park, Abingdon, Oxon ; New York, NY: Routledge.

Watt, W.C.  (2005). Zellig Sabbatai Harris. Biographical Memoirs, Vol. 87, The National Academies Press, Washington, D.C. (http://www.nap.edu/html/biomems/zharris.pdf)

Wongnoppharatlert, Saowalak. (1993). Nam Sod Khmu Syntactic Structure : A Study in Tagmemics, Transformational and Case Grammar. Ph.D. Dissertation. Mahidol University. (http://www.sealang.net/archives/mahidol/Saowalak.pdf)

Zellig S. Harris: An Appreciation. (http://www.ircs.upenn.edu/zellig/ZSH-appreciation.htm)

Zellig S. Harris. (1960). Structural Linguistics (https://archive.org/details/structurallingui00harr)

กาญจนา นาคสกุล. (๒๕๒๔). ระบบเสียงภาษาไทย กรุงเทพ: คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

วิจินต์ ภาณุพงศ์ (๒๕๒๒). โครงสร้างของภาษาไทย  กรุงเทพ: มหาวิทยาลัยรามคำแหง

เฟิร์ธและภาษาศาสตร์สำนักลอนดอน

J. R. Firth https://youtu.be/QuEChapiMRA

จอห์น รูเพิร์ท เฟิร์ธ[14] (John Rupert Firth, ค.ศ.1890-1960) เกิดที่เมืองคีทลีย์ มณฑลยอร์กเชอร์ (Keighley, Yorkshire) เฟิร์ธเรียนปริญญาตรีและโททางประวัติศาสตร์ที่มหาวิทยาลัยลีดส์ (Leeds University) เขาไปทำงานสอนที่ประเทศอินเดียเมื่อสงครามโลกครั้งที่ 1 เริ่มได้ไม่นาน ภายหลังก็ได้รับราชการทหารในช่วงสงคราม  และได้ทำงานเป็นอาจารย์สอนภาษาอังกฤษที่มหาวิทยาลัยปันจาบ (University of the Punjab) ในช่วงค.ศ.1919-1928   และกลับมาอยู่ภาควิชาสัทศาสตร์ที่มหาวิทยาลัยคอลเลจลอนดอน (University College London) ในปีค.ศ.1929 พร้อมทั้งสอนบางเวลาที่ London School of Economics (ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็น School of Oriental and African Studies)  ในช่วงนี้ เฟิร์ธได้เรียนรู้งานด้านมานุษยวิทยาจากเพื่อนร่วมงานคือมาลินอฟสกี (Bronislaw Malinowski, ค.ศ.1884-1942)  พอปีค.ศ.1938 ไปอยู่ภาควิชาภาษาศาสตร์ที่ SOAS ในมหาวิทยาลัยลอนดอน (University of London) หลังจากนั้นหนึ่งปี  เกิดสงครามโลกครั้งที่ 2 (ค.ศ.1939-1945) และเมื่อญี่ปุ่นเข้าสู่สงครามในปีค.ศ.1941   เฟิร์ธจึงได้รับผิดชอบจัดหลักสูตรอบรมภาษาญี่ปุ่นให้บุคลากรในกองทัพ   ภาควิชาจึงเติบโตจากการจ้างคนมาทำงานในภาควิชาเพิ่มมากขึ้น   ในปีค.ศ.1944 เขาได้เป็น ศาสตราจารย์คนแรกของสาขาภาษาศาสตร์ (the first Professor of General Linguistics) ในประเทศอังกฤษ     อาจารย์ทางภาษาศาสตร์ที่ประเทศอังกฤษส่วนมากได้เรียนรู้ภาษาศาสตร์จากเฟิร์ธ   นักภาษาศาสตร์กลุ่มนี้จึงมักถูกเรียกว่าพวกสำนักลอนดอน (London School)   เฟิร์ธไม่ได้เขียนหนังสือเป็นเล่มมากนัก  มีเพียง Speech (1930), Tongues of Men (1937) ซึ่งเป็นหนังสือระดับเบื้องต้นเท่านั้น เขียนขึ้นเพื่อพยายามให้มีการศึกษาทางภาษาศาสตร์ขึ้นในอังกฤษ (นอกเหนือจากสัทศาสตร์ซึ่งแพร่หลายอยู่แล้ว)   ผลงานส่วนมากของเขาเป็นบทความวิจัย ซึ่งต่อมาจึงมีการรวบรวมพิมพ์เป็นเล่ม

การศึกษาทางภาษาแบบที่ไม่ผูกติดกับภาษาละตินเริ่มที่ประเทศอังกฤษมานานก่อนที่อื่น  โดยเริ่มตั้งแต่ศตวรรษที่ 11  เมื่อถึงศตวรรษที่ 16 ก็ปรากฏงานที่เกี่ยวข้องกับภาษาอย่างชัดเจน เช่น การทำพจนานุกรม การสอนการออกเสียงที่ถูกต้อง (orthoepy) การปรับระบบการสะกดคำ (spelling reform)  การสร้างระบบการเขียนแบบย่อ (shorthand writing)  งานทางด้านสัทศาสตร์ก็มีผู้บุกเบิกคือ เฮนรี สวีต (Henry Sweet, ค.ศ.1845-1912) ซึ่งเป็นต้นแบบให้กับตัวละครศาสตราจารย์ฮิกกินส์ (Professor Higgins) ในหนังสือ Pygmalion และต่อมาถูกนำมาสร้างเป็นหนังเรื่อง My Fair Lady  ต่อจากสวีตก็มีเดเนียล โจนส์ (Daniel Jones, ค.ศ.1881-1967)  ซึ่งเป็นผู้ก่อตั้งภาควิชาสัทศาสตร์แห่งแรกในอังกฤษ  นักภาษาศาสตร์จากอังกฤษจึงผ่านการฝึกฟัง (ear-training) มามากกว่าพวกที่จบการศึกษาจากอเมริกา  แต่คนที่ทำให้ภาษาศาสตร์เป็นที่รู้จักและยอมรับในแวดวงวิชาการอังกฤษคือเฟิร์ธ    เฟิร์ธก็เหมือนนักภาษาศาสตร์ยุคใหม่ที่เน้นให้ศึกษาภาษาแบบร่วมสมัย  ไม่มองภาษาว่ามีถูกมีผิดแบบไวยากรณ์ดั้งเดิม

SOAS ก่อตั้งในปีค.ศ.1916 เพื่อศึกษาเกี่ยวกับภาษาต่าง ๆ ของประเทศภายใต้เครือจักรภพอังกฤษ  คนใน SOAS จึงเป็นพวกที่ได้พบกับภาษาใหม่ ๆ มาก  เหมือนกับที่พวกบลูมฟิลด์ (Bloomfieldian) พบกับภาษาใหม่ ๆ ของอเมริกันอินเดียน   แต่ต่างกันตรงที่  ภาษาของอเมริกันอินเดียนนั้นใกล้จะสูญหาย   พวกบลูมฟิลด์เลยต้องสนใจการเก็บบันทึกก่อนจะสูญหายมากกว่าพวก SOAS ซึ่งศึกษาภาษาที่ยังมีผู้พูดอยู่มากมาย  สิ่งที่สนใจจึงเป็นอะไรที่เป็นเรื่องความจำเป็นสำหรับเครือจักรภพอังกฤษ  คือทำอย่างไรให้สื่อสารกันได้อย่างมีประสิทธิภาพ เช่น การสร้างระบบตัวเขียน การวางแผนนโยบายภาษา เห็นได้จากที่เฟิร์ธเปิดสอนวิชา sociology of language ตั้งแต่ปีค.ศ.1930  นานก่อนที่วิชานี้จะมีในอเมริกา   เฟิร์ธมองว่าภาษาอังกฤษมีความสำคัญมากในอนาคตและเป็นภาษาที่มีผู้พูดในโลกนี้เป็นจำนวนมาก  จำนวนนี้รวมประเทศในเครือจักรภพอังกฤษอย่างอินเดีย  ภาษาศาสตร์จึงควรเป็นศาสตร์ที่มีความสำคัญ  ช่วยเครือจักรภพอังกฤษในการประสานผู้คนต่างศาสนา ต่างความเชื่อ ต่างวัฒนธรรม ผ่านทางการศึกษาภาษาอังกฤษได้  และช่วยเหลือประเทศอาณานิคมทั้งหลายให้เข้าสู่ความเจริญ(แบบอังกฤษ)   เฟิร์ธมีทัศนะที่ดีต่อภาษาศาสตร์ว่าจะเป็นศาสตร์ที่ประสบความสำเร็จในอนาคตเพราะมีความสัมพันธ์กับศาสตร์อื่น  ๆ เช่น สังคมวิทยา จิตวิทยา  ปรัชญา  และเป็นเรื่องง่ายกว่าที่นักภาษาศาสตร์จะเรียนรู้ศาสตร์อื่นอย่างสังคมศาสตร์ จิตวิทยาเพื่อทำงานที่เป็นสหวิทยาการ เพราะคนในศาสตร์อื่นจะข้ามมาเรียนรู้ภาษาศาสตร์ได้ยากกว่า

เฟิร์ธไม่เห็นด้วยกับแนวคิดแบบทวินิยม (dualism) ที่มองว่ามีสองสิ่ง คือ จิตใจและร่างกาย  (mind and body)  ความคิดและคำ (though and word)  สำหรับ เฟิร์ธ เขาคิดว่าควรมองไปด้วยกัน   มองความคิดและการกระทำเป็นภาพรวมกัน   เฟิร์ธไม่เชิงปฏิเสธว่าไม่มีสิ่งที่เป็นจิต  แต่เขามองว่าเราไม่ควรศึกษาภาษาในลักษณะที่เป็นเครื่องมือทางความคิด (instrument of thought) หรือเป็นแขนขาของจิต (organ of mind)  เพราะเราไม่มีวิธีการที่จะศึกษาสิ่งที่เกิดขึ้นภายในใจเราได้   แต่ก็ไม่ใช่แบบ บลูมฟิลด์ที่หันไปมองเฉพาะด้านวัตถุนิยม (materialist)   เฟิร์ธจึงมองภาษาในลักษณะเป็นการกระทำ (act) มากกว่าเป็นการสื่อสารความคิด (communicative)   เฟิร์ธเสนอความคิดว่า ความหมายและบริบท (meaning and context) เป็นสิ่งที่นักภาษาศาสตร์ควรให้ความสนใจศึกษาด้วย  และเมื่อมองความหมายเป็นหน้าที่ในบริบท  เฟิร์ธจึงไม่แยกความแตกต่างระหว่าง langue กับ parole  หรือสามัตถิยะภาษา (competence) กับกฤติกรรมภาษา (performance)  และก็ไม่เชื่อในความเป็นสากลของภาษา

งานช่วงแรกของเฟิร์ธปรากฏอยู่ในหนังสือ  Papers in Linguistics 1934-1951 (Firth 1951)  งานในช่วงหลังอยู่ในหนังสือ Selected Papers of J. R. Firth 1952-1959 (Palmer 1968)   เฟิร์ธเป็นที่รู้จักดีก็ในช่วงงานหลังปีค.ศ. 1958 ไปแล้วจนถึงวันสุดท้ายของชีวิต  งานของภาษาศาสตร์สำนักลอนดอน หมายรวมถึงงานของเฟิร์ธและคนอื่น ๆ   งานเขียนในช่วงแรก ๆ ของเฟิร์ธจะเป็นเรื่องเกี่ยวกับสัทวิทยา  โดยเฉพาะอย่างยิ่งในส่วนที่เกี่ยวข้องกับสัทสัมพันธ์วิเคราะห์ (prosodic analysis)   แต่เล่มที่วางผังของทฤษฎีของเขา คือ  The technique of semantics (Firth 1957) ซึ่งเป็นเรื่องทฤษฎีของความหมายที่ขึ้นกับบริบทสถานการณ์ (theory of contextual meaning หรือ contextual theory of meaning)   ทั้งสองแนวคิดนี้  (prosodic analysis และ contextual theory of meaning) ของเฟิร์ธ ยังเป็นที่รู้จักกันดีในปัจจุบัน  ทฤษฎีของเฟิร์ธจึงมุ่งเน้นไปที่สัทวิทยาและอรรถศาสตร์  ในสัทวิทยา  หลักการอันหนึ่งที่เฟิร์ธคิดขึ้น คือ เรื่องพหุระบบ (polysystemic)  ในที่นี้ เราจะมาทำความเข้าใจแนวคิดหลัก ๆ ของเฟิร์ธ

พหุระบบกับความเป็นระบบและโครงสร้าง

แนวทางการวิเคราะห์ภาษาของเฟิร์ธ  มีลักษณะที่เป็นพหุระบบ (polysystemic)  หมายความว่า ระบบที่แตกต่างกันสามารถมีได้ในโครงสร้างเดียว (different systems could be set up within any one structure)   เฟิร์ธไม่อยากยอมรับว่าตัวเองเป็นพวกโครงสร้างนิยม (structuralist)  เพราะมองว่าไวยากรณ์โครงสร้างเป็นเพียงส่วนหนึ่งของภาษาศาสตร์โครงสร้าง (structural linguistics)   เช่น พวกนักไวยากรณ์โครงสร้างอย่างบลูมฟิลด์เน้นที่การทำแยกส่วน (segmentation) และการหาหน่วยเสียงและไม่สนใจเรื่องความหมาย   แต่เฟิร์ธคิดว่าภาษาศาสตร์โครงสร้างจะต้องใช้ทุกวิถีทางอย่างเป็นระบบที่จะกล่าวถึงความหมายแบบต่าง ๆ ด้วยคำอธิบายทางภาษาศาสตร์ให้ได้  (employ all technical resources systemically for multiple statements of meaning in the appropriate linguistic terms)  และที่พวกไวยากรณ์โครงสร้างอเมริกาพยายามนำวิธีการทางคณิตศาสตร์มาใช้พรรณาภาษา เฟิร์ธก็ไม่คิดว่าจะทำได้สำเร็จแบบเป็นวิทยาศาสตร์เชิงประจักษ์ (empirical science) จริง ๆ

เฟิร์ธให้มองแยกความแตกต่างระหว่างโครงสร้างและระบบ   โครงสร้างเป็นความสัมพันธ์แนวนอนหรือเชิงองค์ประกอบ  ในขณะที่ระบบเป็นความสัมพันธ์ในแนวตั้งหรือเชิงกลุ่ม    แนวคิดเรื่องพหุระบบ (polysystemic) นี้สามารถนำมาใช้แก้ปัญหาในการวิเคราะห์ทางสัทวิทยา  ซึ่งเฟิร์ธมองว่าแนวคิดที่ใช้กันนั้นผิดพลาดเพราะได้รับอิทธิพลจากระบบตัวเขียนของภาษาในยุโรปซึ่งเป็นแบบยึดตัวอักษร (alphabetic)  ก็เลยเป็นปัญหาในการวิเคราะห์ในบางกรณี  เช่น  ในภาษาจีน ที่เสียง alveolopalatal fricative [ç] ที่เกิดหน้าเสียง high front vowels จะเกิดสับหลีก (complementary distribution) กับเสียง [s ş x]  หากเป็นเสียงสระตัวอื่น เนื่องจากเสียงทั้งสามนี้สามารถเกิดเปรียบต่าง (contrast) กันได้  จึงมีหน่วยเสียง 3 หน่วยเสียงแน่ ๆ ทำให้เกิดปัญหาในการวิเคราะห์ทางหน่วยเสียง เพราะไม่รู้จะจัดเสียงตัวไหนเข้ากับ ç ดีคือไม่รู้ว่า  จะกำหนดให้ ç เป็นหน่วยเสียงย่อย (allophone) ของหน่วยเสียงใดใน 3 ตัวนี้    แต่สำหรับเฟิร์ธ ปัญหานี้ไม่มีอยู่จริง (pseudo problem)  เพราะเราไม่จำเป็นต้องระบุหน่วยเสียงย่อยเหมือนอย่างที่ทำกันในการวิเคราะห์หาหน่วยเสียง (phonemic analysis)  แต่อธิบายการปรากฏเหล่านี้ในลักษณะของสัทสัมพันธ์ (prosody)   ซึ่งสัทสัมพันธ์สามารถอยู่ได้ในระดับต่าง ๆ ของโครงสร้าง เช่น  ระดับพยัญชนะควบ (consonant cluster), ระดับพยางค์, ระดับคำ หรือในระบบอื่น เช่น final particle prosody   ในกรณีนี้จึงมองว่าเป็นปรากฏการณ์ระดับพยางค์ได้

เฟิร์ธว่าเป็นเพราะการวิเคราะห์หาหน่วยเสียงได้รับอิทธิพลจากแนวคิดเรื่องระบบการเขียนของภาษาในยุโรป  ตัวเขียนแทนหน่วยเสียงก็เลยมีลักษณะเป็นตัวเขียนที่เรียงลำดับเป็นเส้นตรง  พวกนักภาษาศาสตร์อเมริกันถูกบีบให้ยอมรับในเรื่องของหน่วยเหนือหน่วยเสียง (suprasegmental unit) เช่น หน่วยเสียงแสดงการเน้นเสียง (phoneme of stress)  หน่วยเสียงวรรณยุกต์ (phoneme of tone) ก็มีเหตุมาจากการไปวิเคราะห์ภาษาที่มีวรรณยุกต์  ซึ่งพวกนี้ปรากฏร่วมกับพยางค์ทั้งหมดมากกว่าส่วนหนึ่งของเสียงสระหรือพยัญชนะ  อย่างไรก็ดี  เรื่องหน่วยเหนือหน่วยเสียง (suprasegmental) พวกนี้ก็ถูกนักภาษาศาสตร์อเมริกันมองว่าเป็นสิ่งที่ทำให้ทฤษฎีสัทวิทยาไม่เข้ารูปที่ควร (awkward inelegance in phonemic theory)

สำหรับเฟิร์ธแล้ว เขาคิดอีกอย่าง เช่น ในภาษาอังกฤษ เรามี limp [limp], lint [lint], link [liŋk]  แต่ไม่มี  [liŋp], [limt]  การปรากฎร่วมของ  mp, nt, ŋk ควรจะแทนด้วยตัวเดียวในการวิเคราะห์  ควรเขียน /livד/  โดยที่ vד เป็นหน่วยเสียง (phonemic unit)  ของเสียงนาสิก (nasal) และเสียงกักไม่ก้อง (voiceless stop) ที่ไม่เจาะจงตำแหน่งการออกเสียง (place of articulation)  และเส้นขีดบอกถึงความเป็นสัทสัมพันธ์ของความเป็นเสียงริมฝีปาก (prosody of bilabiality)  ซึ่งดูจะสอดคล้องกับกลไกจริง ๆ ของมนุษย์ที่สมองสั่งให้สร้างเสียงพยัญชนะควบใน limp เป็น bilabial มากกว่าที่จะสั่งแยกพยัญชนะแต่ละตัวในเสียงควบนั้น

สัทสัมพันธ์วิเคราะห์ (prosodic analysis) ของเฟิร์ธยอมให้มีหลาย ๆ ระบบของสัทสัมพันธ์ (prosody) ที่จุดต่าง ๆ ของโครงสร้าง  เช่น ในระดับพยัญชะควบกล้ำ  (consonant cluster) ระดับพยางค์  ระดับคำ เป็นต้น  หลังจากวิเคราะห์ส่วนที่มองแบบปรากฏไปด้วยกัน (co-occurrence) เป็นสัทสัมพันธ์ต่าง ๆ แล้วส่วนที่เหลือจึงเป็นหน่วยเสียงแบบที่แยกเป็นตัว ๆ  (segment-sized phonemic units)   ผลที่ได้จากการวิเคราะห์แบบนี้จึงมีลักษณะเป็นโครงสร้างที่มีระดับชั้น (hierarchical structure) ของสัทวิทยา

แนวคิดพหุระบบนี้ ใช้อธิบายคำถามที่ไม่ควรเกิด (pseudo question)  ได้ดี  อย่างเช่น  คำถามเกี่ยวกับเรื่องทิศทางของการพึ่งพา (direction of dependency)  ในภาษาตุรกี เรามี  [kilæ] [puno]  แต่ไม่มี *[loni]  จะเห็นว่ามีความสัมพันธ์ระหว่างสระพยางค์หน้าและสระพยางค์หลังให้คล้อยตามกัน  คำถามคือสระพยางค์หน้ากำหนดสระพยางค์หลัง หรือสระพยางค์หลังกำหนดสระพยางค์หน้า  พวกนักสัทวิทยาเพิ่มพูน (generative phonology) จะต้องเลือกเขียนกฎ เช่น ทำให้สระพยางค์หลังมีความเป็นสระหน้าหรือจะให้สระหลังตามลักษณะของสระในพยางค์แรก  แต่การกำหนดเช่นนี้  ก็เป็นการทึกทักเอาว่าสระในพยางค์แรกมีความเป็นพื้นฐานมากกว่าสระอื่น   ซึ่งถ้าวิเคราะห์แบบสัทสัมพันธ์วิเคราะห์จะไม่เป็นเช่นนั้น  เพราะสามารถบอกเป็นสัทสัมพันธ์ในลักษณะเป็นกลางได้ว่าสระของพยางค์หน้าหลังต้องสัมพันธ์กัน

แต่ทั้งนี้ ก็ไม่ได้หมายความว่าสัทสัมพันธ์วิเคราะห์แบบเฟิร์ธ จะแก้ปัญหาได้ทุกกรณี  แซมป์สัน (Sampson) พูดถึงปัญหาในภาษารัสเซีย  มีตัวอย่างคำ 4 คำ (Sampson 1980:220)

[mat]  ‘checkmate, mat’

[mjᴂt]  genitive plural of ‘mint’

[mᴂtj]  ‘mother’

[mjεtj]   ‘to knead’

จะเห็นว่ายิ่งเสียงพยัญชนะมีลักษณะ palatalized มากเท่าใด  เสียงสระก็เป็นสระหน้า (forward) มากเท่านั้น   ถ้าวิเคราะห์แบบให้มีสัทสัมพันธ์ yodization ซึ่งทำให้เสียงพยัญชนะเป็นเสียงเพดานปาก (palatalized) และเสียงสระเป็นสระหน้า   ถ้าสัทสัมพันธ์นี้อยู่ในระดับพยางค์  ก็จะอธิบายไม่ได้ว่า  ทำไมมีพยางค์ได้ 4 พยางค์แทนที่จะมีแค่ 2 พยางค์ (คือพยางค์ที่มีหรือไม่มีสัทสัมพันธ์นี้)  ถ้าสัทสัมพันธ์นี้อยู่ในระดับหน่วยเสียง (segment)  คือ ใช้กับทั้งเสียงสระและเสียงพยัญชนะก็ควรจะมี 8 พยางค์ที่เป็นไปได้ไม่ใช่แค่ 4 พยางค์  คำอธิบาย คือ สัทสัมพันธ์นี้เป็นลักษณ์ของเสียงพยัญชนะเท่านั้น  ส่วนความเป็นสระหน้า  เกิดจากการเป็น palatalized ของเสียงพยัญชนะที่ติดกัน  ซึ่งก็เป็นการวิเคราะห์แบบนักภาษาศาสตร์กลุ่มที่ไม่ได้คิดแบบ เฟิร์ธทำกันอยู่  แซมป์สันชี้ว่าการวิเคราะห์สัทสัมพันธ์ทำให้ไม่พยายามมองเรื่องของแนวโน้ม (tendency) ที่เกิดขึ้นในภาษา[15]

แซมป์สันยังพูดถึงข้อเสียของสัทสัมพันธ์วิเคราะห์อีก คือ  ไม่ได้บอกว่าสัทสัมพันธ์ในลักษณะแบบนั้น ๆ ไปปรากฏบนเสียงพยัญชนะหรือสระได้อย่างไร  และจะยิ่งซับซ้อนมากขึ้น เมื่อสัทสัมพันธ์นั้นรวมมากกว่าเสียงพยัญชนะสระ  อย่างไรก็ดี  แซมป์สันไม่ได้หมายความว่า การวิเคราะห์แบบสัทสัมพันธ์วิเคราะห์ของเฟิร์ธนั้นผิด  เพียงแค่มีปัญหาในบางกรณีเท่านั้น

สัทวิทยาในความคิดของเฟิร์ธ มีลักษณะเป็นระบบของตัวเลือก (system of choice) ซึ่งสอดคล้องกับระบบของความหมาย (system of meaning)  และเนื่องจากไม่มีการแบ่งระดับขาดจากกันอย่างชัดเจน  ความหมายจึงอยู่ได้ที่ทุกระดับด้วย  จึงไม่แปลกที่เฟิร์ธจะมองว่า เสียง fl ที่มีอยู่ในคำ flick, flicker, flit, flap, flurry  บอกความหมายของการเคลื่อนไหวอย่างฉับพลันได้

ในระดับวากยสัมพันธ์   เฟิร์ธก็มองไวยากรณ์ว่ามีลักษณะเป็นระบบของตัวเลือกเช่นกัน   การวิเคราะห์ทางวากยสัมพันธ์ของนักวิชาการสำนักลอนดอนจึงมีชื่อเรียกว่าไวยากรณ์ระบบ (systemic grammar)   ซึ่งรวมถึงงานของฮัลลิเดย์ (Halliday) ด้วย  ในระบบนี้จะเต็มไปด้วยแผนผัง (chart) ที่มีเส้นทางตัวเลือกต่าง ๆ (set of choices) ให้เลือกในการสร้างประโยคขึ้นมา  ซึ่งแต่ละตัวเลือกก็แน่นอนว่าต้องมีความหมายที่สัมพันธ์กับทางเลือกนั้นด้วย  อรรถศาสตร์จึงไม่ใช่อรรถศาสตร์แบบประพจน์ (propositional) เพราะไม่ได้แปลงหรือสร้างความหมาย (derive meaning) จากคำขึ้นมาตรง ๆ      ตัวอย่างในการวิเคราะห์ของฮัลลิเดย์สำหรับภาษาอังกฤษ (อ้างถึงใน Sampson 1980:229) อาจมีการกำหนดทางเลือกให้ดังแสดงข้างล่าง คือในระบบ transitivity ให้เลือกว่าต้องการสื่อความแบบ intensive หรือ extensive  ถ้าเลือก extensive ก็ให้เลือกต่อว่าต้องการสื่อความ descriptive หรือ effective ถ้าเลือก effective ก็ให้เลือกต่อว่าจะเป็น operative หรือ receptive  ซึ่งแต่ละทางเลือกจะได้ประโยคที่แตกต่างกันมีหน้าที่ต่าง ๆ กัน  ดังนี้

transitivity

->  intensive  (she looked happy)

->  extensive

-> descriptive  (the prisoners marched)

-> effective

-> operative  (she washed the clothes)

-> receptive  (the clothes were washed)

การจัดตัวเลือกต่าง ๆ นี้อาศัยการวิเคราะห์ภายในระบบไวยากรณ์เอง  ซึ่งถ้าดูในรายละเอียดจะเห็นว่าแต่ละทางเลือกนั้นมีความต่างของ Process กับ Participant   การวิเคราะห์วากยสัมพันธ์แบบนี้จึงแตกต่างจากของชอมสกีที่หากฎเพื่อบอกว่าประโยคนั้นถูกตามแบบแผน (well-formed sentence) หรือไม่  ความแตกต่างทางด้านโครงสร้างในระดับวากยสัมพันธ์เป็นผลมาจากการเลือกใช้กฎที่ต่างกัน   ส่วนของไวยากรณ์ระบบ (systemic grammar) เป็นเหมือนการจัดจำพวก (taxonomy) ของประโยคในภาษาแล้วบอกว่า  ภายใต้เงื่อนไขแบบไหนจะมีการเลือกใช้ประโยคแบบใด   แซมป์สันจึงมองว่าทฤษฎีไวยากรณ์เพิ่มพูนจึงอธิบายภาษา (language) มากกว่าที่จะอธิบายแต่ละประโยค  จะบอกได้แต่เพียงว่าประโยคที่ให้มาถูกไวยากรณ์หรือไม่  (คืออยู่ในขอบเขตของภาษานั้นหรือไม่)  ไม่สามารถบอกได้ว่าเป็นประโยคที่ถูกไวยากรณ์จะเป็นประโยคแบบไหน  ในขณะที่ไวยากรณ์ระบบจะเน้นที่การบอกว่า ประโยคนี้แตกต่างจากประโยคอื่นอย่างไร  งานแบบชอมสกีจึงเป็นที่สนใจของนักจิตวิทยาที่อยากรู้ว่ารูปภาษาแบบใดที่เป็นภาษามนุษย์ได้  ในขณะที่งานแบบไวยากรณ์ระบบจะเป็นที่สนใจของนักสังคมวิทยา  นักวรรณคดีวิจารณ์ อาจารย์สอนภาษา ที่อยากรู้ว่ารูปแบบภาษาแบบใดที่ควรจะใช้ในบริบทสถานการณ์หนึ่ง ๆ  (ดูเพิ่มเติมเรื่องของฮัลลิเดย์ในบทหลัง)

บริบทสถานการณ์

สำหรับเฟิร์ธ  บริบทสถานการณ์ (context of situation) เป็นหัวใจหลักในทฤษฎีว่าด้วยความหมาย (theory of meaning) ของเขา  ซึ่งได้อิทธิพลจากมาลินอฟสกี (Malinowski) นักมานุษยวิทยาที่ได้ศึกษาชาวพื้นเมืองในเกาะทรอบริแอนด์ (Trobriand) ทางตะวันออกของนิวกีนี (New Guinea) และพบว่าในสังคมวัฒนธรรมนี้  พบว่ามีการใช้ภาษาร่วมในกิจกรรมการจับปลา กำหนดการเคลื่อนไหวของเรือ  การพูดโดยเฉพาะในวัฒนธรรมดั้งเดิมไม่ได้มีไว้เพื่อเป็นเครื่องมือในการสะท้อนความนึกคิดแต่เพื่อใช้กระทำการบางอย่าง (In its primitive uses, language functions as a link in concerted human activity … It is a mode of action and not an instrument of reflection) (อ้างถึงใน Sampson 1980:224) การมองว่าภาษามีไว้เพื่อถ่ายทอดความคิดในหัวของคนหนึ่งไปยังอีกคนหนึ่งเป็นความเข้าใจที่ผิด  เพราะภาษามีไว้เพื่อการกระทำ  ภาษาเป็นเหมือนเครื่องมือ (tool) และความหมายของเครื่องมือนั้นก็คือการใช้  แต่แซมป์สันก็พูดว่าจริง ๆ ภาษาก็มีลักษณะเป็นการบอกเล่า (tell) ด้วยไม่ใช่การกระทำ (do) ทุกอย่าง  มีการพูดเพื่อบอกเล่าเรื่องต่าง ๆ ได้ด้วย ซึ่ง กรณีเช่นนี้ มาลินอฟสกีก็จะมองว่าเป็นการกระทำเพื่อผูกสัมพันธ์ระหว่างบุคคล  นอกจากนี้ มาลินอฟสกียังมองว่าความหมายเป็นเรื่องที่ต้องอาศัยบริบทสถานการณ์จึงจะเข้าใจได้  เขายกตัวอย่างว่า  หากแปลคำพูดภาษาชาวเกาะทรอบริแอนด์เป็นภาษาอังกฤษได้ทุกคำ ก็ใช่ว่าผู้ฟังจะเข้าใจความหมายประโยคนั้นได้เสมอไป  เปรียบเหมือนกับว่าหากเราสามารถแปลภาษามนุษย์ต่างดาวเป็นภาษาของเราได้ทุกคำ ก็ไม่มีหลักประกันว่าเราจะเข้าใจความหมายได้   เราจำเป็นต้องสังเกตดูการใช้จริงที่เกิดด้วยว่าเป็นอย่างไร  ตรงนี้จึงเป็นเหตุว่าทำไมบริบทจึงมีความสำคัญ[16]

คำว่าบริบท (context) หมายถึงอะไร   บริบทสามารถแยกประเภทตามการใช้ (types of usage) และประเภททางสังคม (social categories)  เช่น  จัดเป็นบริบทเรื่องทั่วไป เรื่องตลาด (colloquial)  วรรณกรรม (literary) เทคนิค (technical)  วิทยาศาสตร์ (scientific) เป็นต้น   หรือจะมองบริบทตามกรอบงาน (framework) ทั่วไปที่รู้จักกัน เช่น  บริบททางเศรษฐกิจ  บริบททางศาสนา   หรือแบ่งตามลักษณะปริจเฉทเป็น บทพูดเดี่ยว  เรื่องเล่า  การชี้แจงอธิบาย (explanation)  อรรถาธิบาย (exposition)   แยกตามผู้ร่วมเหตุการณ์ (participant)  จำนวน  เพศ   หรือแยกตามหน้าที่ของคำพูด  เช่น กล่าวถึง (address), ทักทาย (greeting), แนะนำ (direction), ฝึกฝน (drills), ควบคุม (control), สั่งการ (orders) เป็นต้น

ส่วนสถานการณ์ (situation) เป็นรูปแบบกระบวนการที่รับรู้ในลักษณะที่เป็นกิจกรรมที่สร้างสรรค์และพลวัตที่แสดงถึงความสัมพันธ์ภายในระหว่างปัจจัยต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง (a patterned process conceived as a dynamic and creative complex activity with internal relations between its various factors).  ความสัมพันธ์ภายในสถานการณ์อาจเป็นความสัมพันธ์ที่เกิดขึ้นระหว่างสิ่งที่เป็นผู้ร่วมสถานการณ์ (participants) การกระทำทั้งที่ผ่านหรือไม่ผ่านการพูด (verbal, non-verbal actions) และผลของการกระทำ (effect of action)

อย่างไรก็ตาม ก็มีผู้ที่ไม่เห็นด้วยเกี่ยวกับการมองความหมายในแบบของ เฟิร์ธ  เช่น แซมป์สัน (Sampson 1980) คือมองว่าถ้อยคำส่วนมากไม่จำเป็นต้องเกี่ยวกับการกระทำแต่เป็นการบอกเล่าได้   และการที่โยงความหมายไปในทุกระดับ  แม้แต่ที่เฟิร์ธบอกว่าสำเนียงคนอเมริกันก็มีความหมาย  'Surely it is part of the meaning of an American to sound like one.' และเนื่องจากการผูกความหมายกับสถานการณ์  เฟิร์ธมองว่าประโยคที่ซาเพียร์ใช้อย่าง The farmer kills the duckling นั้นจึงไม่มีความหมาย (non-sense) เพราะไม่มีบริบทใดที่เหมาะกับประโยคนี้ที่เจาะจงชาวนาคนหนึ่งจะฆ่าลูกเป็ดอยู่เป็นปกติวิสัยและเป็นลูกเป็ดที่ชี้เฉพาะตัวเดิม ดังนั้น  แม้ว่าประโยคจะมีรูปแบบที่ถูกต้อง (well-formed) และมีความหมายในระดับไวยากรณ์   แต่หากไม่มีบริบทสถานการณ์ที่ประโยคนั้นมีหน้าที่หรือใช้ได้  ประโยคนั้นก็ไร้ความหมาย (nonsense) เลยหรือ กรณีนี้ โจเซฟ (Joseph et al. 2001) ก็บอกว่า เฟิร์ธยกตัวอย่างนี้เพียงเพื่อจะเน้นประเด็นว่า  ความหมายที่แท้จริงจะปรากฏเห็นได้ก็ต่อเมื่อใช้ในบริบทสถานการณ์นั้น  ไม่สมควรพูดถึงความหมายของประโยคลอย ๆ โดยตัดขาดจากสถานการณ์

ความหมาย

ในขณะที่นักภาษาศาสตร์อเมริกัน คือพวกบลูมฟิลด์มองว่าความหมายเป็นจุดอ่อน ในการศึกษาภาษาและควรที่จะตัดออกไปก่อนจนกว่าจะมีวิธีการที่เป็นวิทยาศาสตร์พอ   เฟิร์ธกลับพัฒนาทฤษฎีความหมายตามสถานการณ์ (contextual theory of meaning) ซึ่งปรากฏใน The technique of semantics (Firth 1957)  แนวคิดของเฟิร์ธตรงข้ามกับโซซูร์ซึ่งอาศัยแนวคิดเรื่องข้อเท็จจริงทางสังคม (social fact) ของเดอร์ไคม์ (Durkheim) โดยมองภาษาว่าเป็นความรู้ร่วมกันของคนในสังคม (social collective) และเป็นระบบสัญญะที่มีลักษณะเป็นนามธรรม  แต่เฟิร์ธมองว่าภาษาเป็นเรื่องถ้อยคำที่พูดออกมาและความหมายก็เป็นเรื่องที่ต้องสังเกตและอาศัยบริบทสถานการณ์ในการตีความ

เฟิร์ธมองว่าภาษาศาสตร์แบบพรรณนาต้องยุ่งกับความหมายในทุกระดับของการวิเคราะห์   และความหมายต้องถือเป็นเรื่องพื้นฐานและเรื่องหลักของภาษาศาสตร์   อรรถศาสตร์ (Semantics) ในความหมายของเฟิร์ธ จึงต้องรวมเรื่องที่เกี่ยวข้องกับสถานการณ์และสังคมด้วย   เฟิร์ธมีความเห็นเหมือนกับวิตเกนสไตน์ (Wittgenstein)  ที่ว่าความหมายของคำอยู่ที่ว่าคำนั้นใช้อย่างไร  (the meaning of words lies in their use) การศึกษาอรรถศาสตร์จึงเป็นการศึกษาที่รวมเอางานของนักสัทศาสตร์ นักไวยากรณ์ และนักทำพจนานุกรมเข้าด้วยกัน    จะเห็นได้ว่าเฟิร์ธสามารถพูดถึงเรื่องของความหมายได้ในทุกระดับ  เห็นได้จากการที่เขาเปลี่ยนชื่อบทความหนึ่งจาก Further Studies in Semantics เป็น Sounds and Prosodies

แม้แต่ในระดับสัทวิทยา  เฟิร์ธก็พูดถึงเรื่องความหมาย   ซึ่งสำหรับเฟิร์ธ แล้วสัทวิทยาเป็นเรื่องของระบบทางเลือกและระบบทางเลือกก็คือระบบของความหมาย (systems of choices and systems of choices were systems of meaning)  เป็นไปได้ว่า เฟิร์ธสนใจและขยายความจากการที่บางเสียงนั้นสะท้อนความหมายบางอย่าง เช่น /fl-/ ใน  flick, flicker, flit, flap, flurry  ซึ่งเกี่ยวข้องกับการเคลื่อนแบบฉับพลัน     พวกเฟิร์ธยังศึกษาเกี่ยวกับความหมายและทำนองเสียงด้วย เพราะพวกนี้ไม่ได้จำกัดการวิเคราะห์ว่าจะต้องอยู่แต่ภายในระดับนั้น   การวิเคราะห์หาหน่วยเสียงของเฟิร์ธ ก็ไม่ได้เริ่มจากมุมมองแบบพวกจิตนิยม (mentalist) ที่ถือว่าหน่วยเสียงเป็นหน่วยทางจิตที่มีอยู่เป็นพื้นฐานและสนใจว่าจะหาได้อย่างไร  แต่สำหรับเฟิร์ธ หน่วยเสียงเกิดขึ้นเพราะมีหน้าที่หรือความหมายในบริบทนั้นจึงทำให้ระบุได้ว่ามีอยู่

ในบทความ Techniques of Semantics (1935)  เป็นเรื่องเกี่ยวกับเทคนิควิธีการพรรณาภาษา (technique for language description)  ซึ่งเฟิร์ธบอกว่า ประกอบไปด้วยระดับต่าง ๆ แต่ไม่ใช่ระดับในการวิเคราะห์แบบที่บลูมฟิลด์ทำ เฟิร์ธ พูดเกี่ยวกับการผนวกรวมงานของนักสัทศาสตร์ นักไวยากรณ์ และนักทำพจนานุกรมเข้ากับประสบการณ์และสถานการณ์ (integration of the work of the phonetician, grammarian, and lexicographer into experience and situation) และอยากจะใช้ศัพท์ว่า semantics เพื่อแทนสิ่งเหล่านี้   เฟิร์ธไม่สนใจในขั้นตอนวิธีการ (methodology) นัก  ทำให้ไม่เหมือนพวกนักภาษาศาสตร์อเมริกันที่ติดอยู่กับความคิดเรื่องการแยกระดับการวิเคราะห์อย่างชัดเจน

ความหมายสำหรับเฟิร์ธ คือหน้าที่ที่ใช้ในบริบท (meaning = function in context) ประโยคจะยอมรับได้ก็ต่อเมื่อมีสถานการณ์ที่สามารถใช้ประโยคนั้นได้   เฟิร์ธมองว่าความหมายเป็นความสัมพันธ์อันซับซ้อนระหว่างส่วนต่าง ๆ ภายในบริบทสถานการณ์นั้น (a complex of relations between component terms of a context of situation)  และมองว่าความหมายนั้นแยกออกเป็นชุดของหน้าที่ต่าง ๆ แยกไปตามระดับต่าง ๆ  แต่ละหน้าที่หรือความหมายเป็นเรื่องของการใช้รูปภาษานั้นที่สัมพันธ์กับบริบทนั้น  ในระดับสัทศาสตร์จะมีหน้าที่น้อยจัดเป็นหน้าที่รอง (minor function) (ตัวอย่างเช่น เสียงสระในคำว่า board มีความหมายหรือหน้าที่ในบริบทคือแยกความต่างจากเสียงสระอื่น ๆ ในภาษา) ในขณะที่ระดับคำ วิทยาหน่วยคำ วากยสัมพันธ์  และสถานการณ์จะมีหน้าที่มากเป็นหน้าที่หลัก (major function) (ตัวอย่างเช่น เมื่อพูดว่า Not on the board  คำ board จะมีความหมายหรือหน้าที่ในระดับวิทยาหน่วยคำคือเป็นคำนาม   ความหมายในระดับท้ายสุดจึงเป็นหน้าที่ที่ปราฏในบริบทสถานการณ์นั้น)  ความหมายจึงเป็นเทอมสำหรับหน้าที่ทั้งปวงที่ซับซ้อนซึ่งมีอยู่ในรูปภาษานั้น (the whole complex functions which a linguistic form may have)

I propose to split up meaning or function into series of component functions. Each function will be defined as the use of some language form or element in relation to some context. Meaning, that is to say, is to be regarded as a complex of contextual relations, and phonetics, grammar, lexicography, and semantics each handles its own components of the complex in its own appropriate context.'

จะเห็นได้ว่านิยามความหมายแบบนี้แตกต่างจากการนิยามความหมายแบบเดิมที่เป็นการวิเคราะห์ความหมายในระดับเดียว   ความหมายในความเห็นของเฟิร์ธมีหลายระดับ  เช่น ความหมายระดับสัทศาสตร์ ความหมายระดับสัทวิทยา   เหมือนแยกแสงออกเป็นสเปคตรัมต่าง ๆ  ทฤษฎีความหมายในความคิดของเฟิร์ธจึงไม่เหมือนทฤษฎีความหมายโดยทั่วไปที่มองว่าคำนั้นมีคำพ้องความหมาย  คำตรงข้าม คำจ่ากลุ่ม คำลูกกลุ่ม ซึ่งไม่ต้องอาศัยบริบทสถานการณ์ใด ๆ เพราะเราสามารถตอบคำถามว่าความหมายของคำ X คืออะไรได้   ไลออนส์ (Lyons 1966) จึงมองว่าทฤษฎีความหมายของเฟิร์ธขาดการอธิบายในส่วนนี้ คือส่วนที่เป็นความหมายเชิงสัมพันธ์ (meaning-relation) ที่ทฤษฎีอรรถศาสตร์โดยทั่วไปพูดถึง  และยังขาดส่วนที่เป็นเรื่องของการอ้างอิง (reference, denotation หรือ extension) ที่เชื่อมโยงกับสิ่งที่ภาษาอ้างถึงกับโลกภายนอก  ซึ่งสิ่งเหล่านี้ไม่ขึ้นกับบริบทสถานการณ์จึงไม่ชัดเจนว่าจะผนวกเข้ากับทฤษฎีความหมายของเฟิร์ธได้อย่างไร

ความหมายแบบของเฟิร์ธแฝงนัยยะของการเลือกไว้ด้วย   จึงมีลักษณะคล้ายกับแนวคิดเรื่องทฤษฎีสารสนเทศ (information theory) ของแชนนอน (Shannon) ("A Mathematical Theory of Communication" in the Bell System Technical Journal in July and October of 1948.)   ซึ่งมองว่าความหมาย (หรือปริมาณข้อมูล) จะมีมาก ถ้า ณ บริบทสถานการณ์นั้นมีตัวเลือกของคำให้ใช้มาก  ถ้าไม่มีตัวเลือกเลยก็ไม่มีความหมายหรือมีก็น้อย (คือทำนายได้จากบริบทนั้นว่าคำนั้นควรเป็นอะไร) เช่น  คำว่า to ในประโยค I want to go home มองได้ว่าไม่มีความหมายเพราะเป็นคำที่บังคับว่าต้องเติมหลังจากคำ want  แต่คำว่า go มีความหมายมากเพราะ want to อาจจะเลือกเติมกริยาได้หลากหลาย  ความหมายในมุมมองทฤษฎีสารสนเทศ (information theory) จึงเป็นฟังก์ชั่นของความน่าจะเป็นที่จะพบคำในบริบทนั้น   ซึ่งฮัลลิเดย์ (Halliday) ได้กล่าวถึงสิ่งที่เฟิร์ธเรียกว่า formal meaning หรือความหมายที่ได้จากรูปภาษาในระดับคำและไวยากรณ์ว่าเป็นเรื่องของปริมาณข้อมูลแบบเดียวกับในทฤษฎีสารสนเทศ เช่น nominative case ในระบบที่มี 4 การกมีความหมายที่ต่าง ๆ ไปจาก nominative ในระบบที่มี 2 การก  แต่ไลออนส์ (Lyons 1966) ไม่เห็นด้วยคือไม่คิดว่าคำว่า formal meaning ของเฟิร์ธหมายถึงสิ่งเดียวกับปริมาณข้อมูลในทฤษฎีสารสนเทศ  เพราะสารสนเทศ (information) ในทฤษฎีเป็นเรื่องของความน่าจะเป็นไม่ใช่เรื่องจำนวนตัวเลือกในระบบ

หน่วยพื้นฐานของภาษา

เฟิร์ธไม่ได้มองว่าคำเป็นหน่วยพื้นฐาน (basic unit) ของภาษา   ความคิดเรื่องคำเป็นหน่วยพื้นฐานมาจากสังคมที่มีภาษาเขียน  ทำให้มองคำออกเป็นหน่วยย่อยในข้อความได้  เหตุผลของเฟิร์ธ  คือ 1) คำไม่ได้เป็นสิ่งที่มีที่มาในเชิงทฤษฎี (words are not sufficiently theoretical entities)  เพราะในระดับไวยากรณ์เราพูดถึงหมวดคำและความสัมพันธ์มากกว่าที่จะพูดถึงคำ  2) คำจะต้องเกิดในหน่วย (unit) ที่ใหญ่กว่า  ในภาษาฮินดีโบราณ  ไม่สามารถแยกคำออกจากประโยค   การพยายามแยกประโยคเป็นส่วน ๆ เป็นขั้นตอนที่คิดสรรขึ้นเอง (fanciful procedure)  และบางคนก็ว่ามีบางภาษาที่เป็นภาษาไร้คำ (wordless language)  3) คำเพียงอย่างเดียวไม่พอที่จะใช้อธิบายความหมาย (words are not satisfactory for dealing with meaning)    คำจะมีความหมายได้ก็ในระดับการสะกด (spelling) หรือการออกเสียง (pronunciation)     เฟิร์ธจึงใช้คำว่าส่วน (pieces) เพื่อแทนกลุ่มคำ (combination of words)  และมองว่าประโยค (sentence) เป็นสิ่งที่นักภาษาศาสตร์ต้องสนใจมากกว่า  แต่เขาก็ไม่ได้นิยามชัดเจนว่า  ประโยคคืออะไร  บอกในลักษณะที่ว่าประโยคไม่ใช่อะไร  ไม่ใช่หน่วยเล็กสุดในภาษา  ไม่ใช่หน่วยเพียงพอในตัว (self-sufficient unit) ไม่ใช่หน่วยของภาคแสดง (unit of predication) หรือประพจน์ (proposition) (เพราะไม่ต้องการนำความคิดเรื่องการวิเคราะห์ตรรกะมาใช้)   ความคิดเรื่องทฤษฎีภาษาจึงดูจะไม่ลงตัวดีนัก  มีการพูดแย้งกันเองในที่ต่าง  ๆ

คำปรากฏร่วม

เฟิร์ธยังพูดถึงความหมายเชิงการปรากฏร่วม (collocation meaning) ซึ่งต่างออกไปจากความหมายในบริบท (contextual meaning)  คือ ดูการปรากฎร่วมของคำ  ตัวอย่างเช่น คำว่า ass  สามารถอธิบายในเชิงการปรากฏร่วม ดังนี้  a) An ass like Bagson might easily do that.  b) He is an ass. c) You silly ass! d) Don't be such an ass! ก็คือ ความหมายหนึ่งของ ass คือสามารถใช้ร่วมกับ you silly   เรื่องของการปรากฏร่วม  ดูจะคล้ายกับเรื่องการแจกแจงการปรากฏ (distribution) ของพวกนักภาษาศาสตร์โครงสร้างชาวอเมริกัน  แต่เฟิร์ธไม่ได้สนใจการแจกแจงการปรากฏของคำโดยรวมแต่สนใจคำที่ปรากฏร่วมเฉพาะหรือที่เขาเรียก mutual expectation   เฟิร์ธกล่าวว่า You shall know a word by the company it keeps. เพื่อบอกว่าความหมายของคำหนึ่ง ๆ อยู่ที่คำปรากฏร่วมของคำนั้นด้วย

แนวคิดเรื่องคำปรากฏร่วมนี้  ในปัจจุบันเป็นที่สนใจมากโดยเฉพาะพวกที่ศึกษาแบบภาษาศาสตร์คลังข้อมูล  และพวกที่ศึกษาการเรียนการสอนภาษาต่างประเทศ ซึ่งมองปัญหาการใช้คำปรากฏร่วมที่ไม่เหมาะสม (collocation error) ว่าเป็นปัญหาใหญ่อย่างหนึ่งของการเรียนภาษาต่างประเทศ

อีกมโนทัศน์หนึ่งที่คล้ายกันคือ colligation แต่ไม่เหมือนคำปรากฏร่วม (collocation) เพราะ colligation เป็นการปรากฏร่วมของหมวดคำไม่ใช่คำ   และ colligation ก็ไม่ใช่เป็นการมองการปรากฏร่วมแบบนามธรรมเพราะการปรากฏร่วม (collocation) เป็นเรื่องของแต่ละคำ

บทสรุป

แม้ว่าแนวคิดของเฟิร์ธจะไม่เป็นที่รู้จักแพร่หลายนอกประเทศอังกฤษนักโดยเฉพาะในอเมริกา  จะมีผู้ที่รู้จักงานของเฟิร์ธดีก็เป็นบางคน  เช่น เคนเน็ท ไพค์ (Kenneth Pike)   แต่เฟิร์ธก็เป็นบุคคลสำคัญในวงการภาษาศาสตร์ประเทศอังกฤษ  เฟิร์ธไม่ได้มีงานเขียนจำนวนมากและงานเขียนของเขาหลายคนก็กล่าวว่าเขียนไม่ชัดเจน   แต่เฟิร์ธเป็นนักพูดที่เก่ง สามารถบรรยายและโต้ตอบเรื่องแนวคิดทางภาษาศาสตร์ของเขาได้อย่างดีเยี่ยม  เขาจึงมีลูกศิษย์มากมายที่สืบทอดความคิดของเขา   แนวคิดเรื่องสัทสัมพันธ์วิเคราะห์เป็นแนวคิดที่ใช้ต่อเนื่องมาจนถึงช่วงทศวรรษที่ 1970  จึงเริ่มมีแนวคิดของสัทวิทยาเพิ่มพูน (generative phonology) เป็นคู่แข่ง   ในส่วนของแนวคิดเรื่องความหมายและบริบทก็เป็นที่สนใจมากในปัจจุบัน  โดยเฉพาะนักภาษาศาสตร์ที่เน้นศึกษาคลังข้อมูล  พวกที่ศึกษาวัจนปฏิบัติศาสตร์  ภาษาศาสตร์สังคม    แนวคิดพื้นฐานจำนวนมากของเฟิร์ธจะปรากฏในงานของฮัลลิเดย์ (M.A.K. Halliday) ผู้ที่เรียกได้ว่าเป็นเฟิร์ธรุ่นใหม่ (neo-Firthian)  ซึ่งได้เสนอเรื่องของไวยากรณ์ระบบ-หน้าที่ (Systemic Functional Grammar) ที่เราจะกล่าวถึงต่อไป

อ้างอิง

Chapman, S. & Routledge, C. (2005). Key thinkers in linguistics and the philosophy of language. New York: Oxford University Press  [JR Firth]

Firth, J. R. (1969). Papers in linguistics 1934-1951. London: Oxford University Press

Firthian Phonology Archive. (https://sites.google.com/site/firthianarchive/home)

Joseph, J. E., Love, N. & Taylor, T. J. (2001). Landmarks in linguistic thought II : the Western tradition in the twentieth century. London ; New York: Routledge  [Chapter 5 Firth]

Lyons, John. (1966). Firth’s Theory of Meaning. In Bazell et al. (eds.) In Memory of J R Firth. London: Longmans.

Sampson, G. (1980). Schools of linguistics : competition and evolution. London: Hutchinson [London School]

ภาษาศาสตร์สำนักปราก

กระแสความสนใจการศึกษาภาษาศาสตร์แบบเฉพาะสมัย (synchronic)  นอกจากจะเกิดจากโซซูร์และเกิดจากโบแอสที่อเมริกา  ที่สาธารณรัฐเช็กก็มีนักภาษาศาสตร์ชื่อมาทิซีอุส (Mathesius, ค.ศ.1882-1945)  ที่จุดความสนใจการศึกษาแบบเฉพาะสมัยนี้ด้วย   โดยมาทิซีอุสเขียนหนังสือในปีค.ศ. 1911  เรียกร้องให้ศึกษาภาษาศาสตร์แบบที่ไม่ใช่ภาษาศาสตร์เชิงประวัติ  ซึ่งเป็นปีเดียวกับที่โซซูร์บรรยายความคิดนี้  และก็เป็นปีเดียวกับที่โบแอสออกหนังสือ The Handbook of American Indian Languages  เช่นเดียวกัน นักภาษาศาสตร์ในกลุ่มนี้ส่วนมากอยู่ที่เมืองปราก (Prague) หรือเชโกสโลวะเกีย (Czechoslovakia)  แต่ก็มีที่อื่น ๆ บ้าง  มีการพบปะแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกัน   พวกนี้ก็เหมือนพวกนักภาษาศาสตร์โครงสร้างอเมริกันที่ศึกษาโครงสร้างหาหน่วยเสียง หน่วยคำ  แต่คนกลุ่มนี้  ตั้งคำถามมากกว่านักภาษาศาสตร์โครงสร้างอเมริกัน  คือนอกจากจะดูว่าแต่ละหน่วยมาประกอบกันอย่างไร  ภาษามีโครงสร้างอย่างไรแล้ว  ยังถามคำถามว่าทำไมด้วย  คือถามว่าแต่ละส่วนที่เห็นนั้นมีหน้าที่อะไร

ตัวอย่างการใช้ศัพท์ที่สะท้อนความสนใจเรื่องหน้าที่ เห็นได้จากงานของมาทิซีอุส (Mathesius, 1911) เรื่อง theme - rheme  คือ  มองว่าทุกประโยคมีการจัดวางในลักษณะที่นำเสนอข้อมูลให้กับผู้ฟัง  และผู้พูดก็จะไม่พูดสิ่งที่ไม่มีความเกี่ยวเนื่องกัน  จากความต่อเนื่องของข้อความตรงนี้  (theme – rheme ในความหมายของมาทิซีอุสนั้นต่างจากที่ฮัลลิเดย์ใช้   theme-rheme ในที่นี้เทียบได้กับข้อมูลเก่า-ใหม่ (given-new) ของฮัลลิเดย์)  มาทิซีอุสจึงมองว่า ประโยคจึงต้องมีสองส่วน คือ

theme – สิ่งที่ผู้ฟังรู้อยู่ก่อน (something about which the hearer already knows)

rheme – สิ่งที่เป็นข้อมูลใหม่ (some new fact about that given topic)

โดยปกติ theme จะมาก่อน rheme เพื่อเตรียมผู้ฟังให้พร้อมรับข้อมูลใหม่   ซึ่งมักจะสัมพันธ์กับ subject / predicate  หรือ  subject+tran.verb / object   เช่น ผู้พูดอาจพูดประโยค John kissed Eve  เพราะว่าได้พูดถึง John มาก่อน และก็พูดต่อถึงสิ่งที่ John ทำ  หรือ  ผู้ฟังรู้มาว่า John kissed someone ผู้พูดจึงต้องการบอกว่า คือใคร    ในทำนองเดียวกัน ผู้ฟังอาจรู้ว่า Eve ถูกจูบ  และผู้พูดต้องการบอกว่าใครจูบ   กรณีนี้  John จะเป็น rheme  ถ้าเป็นภาษาเช็ก (Czech) จะทำโดยจับ subject มาไว้ท้ายประโยค  Evu polibil Jan   แต่ในภาษาอังกฤษ ทำโดยการทำเป็นประโยคกรรม (passive)   Eve was kissed by John  หรือโดยวิธีการลงเน้นเสียง (stress) ที่ John ใน John kissed Eve แต่ปกติมักใช้วิธีนี้ในการเสนอสิ่งที่ขัดกับที่คาด (expectation)

จริง ๆ พวกนักภาษาศาสตร์โครงสร้างอเมริกันก็พูดถึงเรื่องหน้าที่เหมือนกัน แต่พูดโดยใช้ศัพท์ว่า  topic-comment  และไม่ได้พัฒนาไปไกลเหมือนพวกสำนักปราก คืออย่างน้อยไม่ได้คิดจะใช้ความคิดนี้อธิบายความแตกต่างทางโครงสร้างระหว่างภาษา  เช่น นำมาอธิบายความถี่การใช้โครงสร้างประโยคกรรมวาจก (passive) ที่ต่างกันในต่างภาษา  (ที่เป็นเช่นนี้  ก็เพราะสำหรับพวกนักภาษาศาสตร์โครงสร้างอเมริกัน  เรื่องแบบนี้เกี่ยวกับความคิดของผู้พูดที่ตั้งใจไม่ระบุผู้กระทำ   ซึ่งไม่ใช่สิ่งที่สังเกตเห็นได้)  คือจริง ๆ พวกนี้จะไม่สนใจคำถามว่า “ทำไม” เท่าใดนัก  จนมาถึงชอมสกีจึงเปลี่ยนมาสนใจการอธิบาย (explain) มากกว่าการพรรณนา (describe) ข้อมูลที่พบ  แต่ในการวิเคราะห์วากยสัมพันธ์ของชอมสกีก็เป็นการอธิบายว่าโครงสร้างกรรมวาจกว่าสร้างมาอย่างไร แต่ก็ไม่ได้อธิบายถึงหน้าที่ของโครงสร้างนี้

นอกจากมาทิซีอุส  ก็มีเจ้าชายนิโคไล ทรูเบ็ตซกอย (Nikolai Sergeyevich  Trubetzkoy (ค.ศ.1890-1938) ที่ใช้มุมมองของหน้าที่กับงานทางสัทวิทยา   ทรูเบ็ตซกอยเดิมสอนที่มหาวิทยาลัยมอสโก  ภายหลังลี้ภัยการปฏิวัติรัสเซียไปที่มหาวิทยาลัย  Rostov-na-DonuRostov  สุดท้ายได้มาเป็นศาสตราจารย์ด้านนิรุกติศาสตร์ภาษาสลาฟ (Chair of Slavonic philology) อยู่ที่มหาวิทยาลัยเวียนนา (Vienna)  และมาเป็นสมาชิกในกลุ่มสำนักปราก[17]  ทรูเบ็ตซกอยเขียนหนังสือ Principles of Phonology (1939)   ทรูเบ็ตซกอยสนใจในสิ่งที่เป็นความสัมพันธ์แบบเน้นกลุ่ม (paradigmatic) ของหน่วยเสียง   (ความต่างระหว่างหน่วยเสียงนี้กับหน่วยเสียงอื่น ๆ ในตำแหน่งใด ๆ ของโครงสร้างทางสัทวิยา)  มากกว่าที่สนใจความสัมพันธ์แบบเน้นโครงสร้าง (syntagmatic) คือการที่หน่วยเสียงมาเรียงต่อเนื่องกันในภาษา   ทรูเบ็ตซกอยได้นิยามศัพท์ที่ใช้แสดงการเปรียบต่างหน่วยเสียง (phonemic contrast) แบบต่าง ๆ เช่น

- privative opposition : 2 หน่วยเสียงเหมือนกัน  แต่ตัวหนึ่งมี phonetic mark เช่น /f/ /v/ ลักษณ์ที่แปลกเด่น (marked) ในตัวอย่างนี้ คือ ความก้อง (voice)

- gradual opposition : ความต่างอยู่ที่ระดับ (degree) ของคุณสมบัติบางอย่างที่มีลักษณะลดหลั่นไป  (gradient)  เช่น /ɪ/ /e/ /æ/

- equipollent opposition : แต่ละสมาชิกมีลักษณะเฉพาะ (distinguishing mark) ที่ตัวอื่นไม่มี เช่น  /p/ /t/ /k/

ปฎิพันธ์ของหน่วยเสียง (phonemic opposition) อาจจะไม่แสดงออก (suspend หรือ neutralized) ได้ในบางกรณี เช่น  ในภาษาเยอรมัน  ความต่าง /t/ กับ /d/  จะไม่พบในตำแหน่งท้ายคำ เพราะในตำแหน่งนี้จะพบเฉพาะ /t/ เท่านั้น  เมื่อคำที่มี /d/ อยู่หน้าปัจจัยถูกละปัจจัยไป  /d/ จะถูกทำให้เป็นกลาง (neutralize) คือเปลี่ยนจาก /d/ เป็น /t/   เช่น  /‘ba:dən/ baden 'to bathe' เมื่อไม่มีปัจจัยจะกลายเป็น  /ba:t/ bad 'bath'  กรณีนี้คือ เรื่องของหน่วยเสียงกลาง (archiphoneme)  คือหน่วยเสียงที่มีคุณสมบัติร่วมมากที่สุดเพียงแต่ขาดตัวที่เป็นคู่เปรียบต่าง  (the highest common factor of the phonemes whose opposition is neutralized)  ในภาษาอังกฤษ เช่น หน่วยเสียง /t/ /d/ ถูกทำให้เป็นกลางหลังหน่วยเสียง  /s/  เช่นใน still  (เพราะไม่มีคู่เปรียบต่าง *sdill ในภาษาอังกฤษ)  แต่ในกรณีนี้ เสียงของตัว t ใน still นั้นไม่เหมือนกับเสียงของ /d/ หรือเสียงของ /t/  เพราะเสียงของ /d/  เป็นเสียงก้องไม่พ่นลม และ /t/  เป็นเสียงไม่ก้องพ่นลม   แต่เสียงของ t  ในคำ  still มีความเป็นเสียงไม่พ่นลมเหมือน  /d/  แต่ก็มีความเป็นเสียงไม่ก้องเหมือน /t/   กรณีนี้นักภาษาศาสตร์โครงสร้างทั่วไปจะวิเคราะห์โดยจัดเสียง t นี้ให้เป็นสมาชิกของหน่วยเสียง /t/ หรือไม่ก็ /d/ ซึ่งไม่มีกฎเกณฑ์อะไร  แต่การใช้หน่วยเสียงกลางทำให้เราเลี่ยงปัญหานี้ได้

ทรูเบ็ตซกอยได้แยกหน้าที่แบบต่าง ๆ ที่เกิดจากปฎิพันธ์ทางหน่วยเสียง (phonological opposition)  เช่น

- หน้าที่บ่งความต่าง (distinctive function) :  ทำให้หน่วยเสียงหนึ่งต่างจากตัวอื่น  เป็นหน้าที่ที่เห็นชัดสุด

- หน้าที่บ่งขอบเขต (delimitative function) : ช่วยให้ผู้ฟังหาขอบเขตหน่วยคำในคำพูดได้  เช่น การเน้นเสียง (stress) ในภาษาเช็ก (Czech) หรือภาษาโปแลนด์ (Polish)  หรือ /ŋ/ ในภาษาอังกฤษทำให้รู้ว่าข้างหน้าเสียงนี้ไม่มีขอบเขตหน่วยคำ (morpheme boundary) (เพราะเป็นเสียงพยัญชนะต้นไม่ได้ในภาษาอังกฤษ)

- หน้าที่บ่งจำนวน (culminative function) : ช่วยให้นับได้ว่ามีกี่คำ เช่น การเน้นเสียง (stress) ในภาษาอังกฤษ ซึ่งโดยทั่วไป 1 คำจะมีพยางค์ที่เน้นเสียง  1 พยางค์  ยกเว้น a, the, ..

ดังนั้น ตามแนวนี้  เรากล่าวได้ว่า นอกจาก /ŋ/  จะมีหน้าที่บ่งความต่างแล้ว ยังมีหน้าที่บ่งขอบเขต (เชิงลบ) ด้วย เพราะเรารู้ว่าจะไม่มีขอบเขตหน่วยคำอยู่ข้างหน้า /ŋ/  เพราะมันไม่เคยใช้เริ่มหน่วยคำใดในภาษาอังกฤษ   ซึ่งคำอธิบายแบบนี้  ไม่มีอยู่ในงานของนักภาษาศาสตร์โครงสร้างอเมริกัน  อย่างกรณีของการเน้นเสียง (stress) ในภาษาเช็กที่มีหน้าที่บ่งขอบเขต  พวกอเมริกันจะมองว่าเนื่องจากมันไม่ได้ทำหน้าที่แยกความต่างอะไร  จึงไม่จัดเป็นหน่วยเสียง  เพราะพวกอเมริกันสนใจมองหน่วยเสียงเฉพาะจากหน้าที่บ่งความต่างเท่านั้น  คือมองว่ามีการเปรียบต่างระหว่างการมีการเน้นเสียง (stress) กับการไม่มีการเน้นเสียงหรือไม่ ซึ่งก็เป็นแนวทางแบบเดียวกับที่ใช้วิธีการเปรียบต่าง /b/ - /p/

นอกจากหน้าที่แบบที่กล่าวมา ซึ่งเป็นเรื่องที่ช่วยให้ผู้ฟังเห็นถึงการเรียงตัวของคำ  หน่วยเสียงยังมีหน้าที่ในลักษณะอื่น ๆ อีก  ซึ่งทรูเบ็ตซกอยรับความคิดมาจากคาร์ล บือลอร์ (Karl Bühler, 1934) ได้แก่

- หน้าที่บ่งรูปแทน (representation function) : เป็นการบอกข้อเท็จจริง  (that of stating facts)

- หน้าที่บ่งลักษณะ (expressive function) : จะบอกลักษณะผู้พูด

- หน้าที่บ่งความต้องการ (conative function) : จะส่งผลต่อผู้ฟัง (that of influencing the hearer)

เช่น สระประสมสองเสียง (diphthong) /au/ ที่พูดในลอนดอนมีหลาย  ๆ เสียงย่อย   ซึ่งความต่างของเสียงย่อยนี้บอกลักษณะผู้พูดโดยบ่งบอกฐานะทางสังคมได้    ส่วนตัวอย่างของหน้าที่บ่งความต้องการ  เช่น การใช้ความยาวสระ (vowel duration) ในภาษาอังกฤษแบบอเมริกัน ที่ลากเสียงสระให้ยาวเพื่อปลุกอารมณ์ผู้ฟัง  เช่น  คนที่กำลังขอบริจาคเงินการกุศลอาจจะพูด  'I want you to put your hands in your pockets and gi::v'  (ความสั้นยาวสระไม่ได้มีหน้าที่บ่งความต่าง)

ความต่างระหว่างสำนักปรากกับสำนักอเมริกันมาจากที่พวกสำนักปรากสนใจภาษาในแง่มุมของวรรณกรรมและสุนทรียะด้วย   ในขณะที่พวกนักภาษาศาสตร์อเมริกันสนใจภาษาในแง่มุมของรูปนัย (formal) และตรรกะ   ทั้งนี้เพราะบลูมฟิลด์และชอมสกีต้องการให้ภาษาศาสตร์เป็นวิทยาศาสตร์  แต่พวกสำนักปรากไม่คิดเช่นนี้  แต่ถึงกระนั้น ก็มีงานที่ออกมาจากพวกสำนักปรากที่มีลักษณะเป็นวิทยาศาสตร์มาก เช่น ทฤษฎีการกลายเสียงเพื่อรักษาภาษา (therapeutic theory of sound-change)

ทฤษฎีการกลายเสียงเพื่อรักษาภาษาเป็นทฤษฎีที่มองว่าการกลายเสียงสามารถอธิบายได้ว่าเป็นผลจากการปรับสมดุลและแก้ข้อขัดแย้งที่มีอยู่ซึ่งกระบวนการรักษาสมดุลภาษานี้จะดำเนินต่อเนื่องไปเรื่อย  ๆ ไม่มีทางสิ้นสุด   การเปลี่ยนแปลงของภาษาจึงจะเกิดขึ้นต่อ ๆ ไป   ประเด็นที่น่าสนใจ คือโซซูร์บอกว่าการศึกษาแบบข้ามสมัย (diachronic) นั้นเป็นการมองลำดับของเหตุการณ์ที่แยกจากกันและไม่มีระบบ (sequence of isolated, unsystematic event)  แต่พวกสำนักปรากว่ามีระบบในการศึกษาแบบข้ามสมัยด้วย และว่าการเปลี่ยนแปลงของภาษาถูกกำหนดจากระบบภาษาในขณะนั้น ในขณะเดียวกันก็เป็นตัวไปกำหนดระบบภาษาในสมัยนั้น (synchronic) ด้วย    ถ้านึกถึงการเปรียบกับการเล่นหมากรุกแบบที่โซซูร์ยกมา  พวกสำนักปรากจะบอกว่า ถึงแม้ว่าผู้เล่นจะไม่ได้เห็นถึงผลทั้งหมดที่อาจจะเกิดจากการเดินตาต่าง ๆ ที่เป็นไปได้  ผู้เล่นเองไม่ได้เล่นเสมือนคนตาบอด

คนที่ทำเรื่องทฤษีเพื่อการรักษาภาษา (Therapeutic theory) มากคือนักภาษาศาสตร์ฝรั่งเศส อังเดร มาร์ติเนต์ (Andre Martinet, ค.ศ.1908-1999) เขียนงานเกี่ยวกับสัทวิทยาข้ามสมัย (diachronic phonology)  หนึ่งในแนวคิดสำคัญที่เขาใช้ในเรื่องการกลายเสียง คือ ผลตอบแทนทางหน้าที่ (functional yield) ของคู่เทียบหน่วยเสียง (phonological opposition) เช่น ในภาษาอังกฤษ  /θ/- /ð/มีผลตอบแทนทางหน้าที่ต่ำเพราะว่ามีคู่เทียบเสียง (minimal pair) อยู่น้อย  ขณะที่ /f/- /v/  มีผลตอบแทนทางหน้าที่สูง เพราะมีคำเป็นคู่เทียบเสียงนี้มาก    และเพราะว่าเราแต่ละคนมีการพูดไม่เหมือนกัน ไม่เหมือนเสียงเปียนโนที่มีคีย์เทียบมาตรฐาน  จึงมีแนวโน้มที่การออกเสียงหน่วยเสียงที่คล้ายกันจะเกิดซ้อนเหลื่อม (overlap) และผสาน (merge)   แต่แนวโน้มอันนี้ก็มีแรงต้านจากความจำเป็นที่ต้องรักษาความต่างของหน่วยเสียงไว้  ซึ่งความเข้มแข็ง (strength) ของมันก็ขึ้นกับค่าผลตอบแทนทางหน้าที่นี้   ดังนั้น  การเปลี่ยนแปลงทางสัทวิทยา จึงสามารถทำนายได้จากค่าสถิติของผลตอบแทนทางหน้าที่  แต่ก็มีบางคน (King1967, Wang 1967, 1969  อ้างใน Sampson 1980) ได้ทดสอบสมมติฐานนี้กับบางภาษาแล้วก็ไม่ได้ผลตามนั้น

แซมป์สัน (Sampson, 1980) ยังยกตัวอย่างจากภาษาจีน  เพื่อแสดงความขัดแย้งกับทฤษฎีนี้  ภาษาจีนในอดีตสูญเสียความต่างทางเสียงไปเป็นจำนวนมาก  เช่น เสียงกักท้ายพยางค์ (final stop) หาย  ความต่างเสียงก้อง (voice contrast) ในพยัญชนะต้นหาย   พยัญชนะท้าย m รวมกับ n   และระบบของสระถูกปรับให้ง่ายลง  จนกลายมาเป็นภาษาจีนแมนดารินในปัจจุบัน  ซึ่งถ้าดูเฉพาะระดับพยางค์หรือหน่วยคำจะมีความกำกวมมาก  หน่วยคำเดียวจึงอาจมีที่มาจากหน่วยคำเดิมที่ต่างกัน  3-4  หน่วยคำก็ได้ จึงก่อให้เกิดความกำกวมทางความหมายสูง   แต่ก็ไม่ใช่ว่าภาษาจีนใช้สื่อสารไม่ได้   เพราะภาษาก็มีวิธีการอื่นเพื่อชดเชยแก้ปัญหานี้   สิ่งที่เกิดคือในภาษาจีนจะมีคำที่เป็นคำประสมมาก   สิ่งที่แย้งกับทฤษฎี คือ สิ่งที่สูญหายไปเป็นสิ่งที่มีผลตอบแทนทางหน้าที่มาก   ในขณะที่บางเสียงซึ่งมีผลตอบแทนทางหน้าที่ต่ำกลับยังคงอยู่ในภาษา เช่น [ɽ] [ŋ] ถ้าเปรียบกับการเล่นหมากรุก  ก็ดูเหมือนไม่ใช่เพียงแค่ผู้เล่นจะเดินแบบตาบอด เท่านั้น แต่ยังเดินเหมือนไม่รู้ความแตกต่างระหว่างเบี้ยกับควีน    อย่างไรก็ดี  แซมป์สันบอกว่า อาจเป็นไปได้ที่มีการนำคำประสมมาใช้แทนที่คำที่เป็นคำมูล (monomorphemic) ก่อนจึงทำให้เกิดการลดเสียงต่าง ๆ ซึ่งก็เป็นได้  และปัจจุบัน ทฤษฎีการกลายเสียงเพื่อรักษาภาษาก็ไม่ได้เป็นที่ยอมรับกันแล้ว    จะว่าไปแล้ว ก็จะเห็นว่าอย่างน้อย ทฤษฎีนี้นั้นก็มีข้อดีที่สามารถพิสูจน์ถูกผิด (falsify) ได้

อีกทฤษฎีที่เกิดจากสำนักนี้ คือ ทฤษฎีความเป็นสากลของสัทวิทยา (phonological universal) ของเจคอบสัน (Jakobson)  โรมัน เจคอบสัน (Roman Osipovich Jakobson, ค.ศ.1896-1982) เป็นชาวรัสเซีย   เรียนจบทางด้านภาษาตะวันออกที่มหาวิทยาลัยมอสโก  จากนั้นในปีค.ศ. 1920 ก็ได้ไปเรียนแล้วก็สอนที่มหาวิทยาลัยปราก   ต่อมาปีค.ศ. 1930 ย้ายไปสอนที่มหาวิทยาลัยเบอร์โน (Brno)  เมืองหลวงของรัฐโมราเวีย (Moravian) ประเทศเช็กโกสโลวะเกีย (Czechoslovakia)  ภายหลังหนีภัยสงครามโลก  จึงหนีพวกนาซี ไปอยู่ที่อเมริกา

เจคอบสันสนใจในการวิเคราะห์หน่วยเสียงเพื่อหาลักษณ์ (feature) ภายในของหน่วยเสียง  เขาได้เสนอแนวคิดว่ามีสิ่งที่เป็นระบบทางจิตวิทยา (psychological system) ของเสียงซึ่งเป็นระบบที่เรียบง่ายและเป็นสากล (universal)  คือมองว่า ในเสียงแต่ละเสียงจะมีพารามิเตอร์ของการออกเสียง (articulatory parameter) แบบต่าง ๆ อยู่ เช่น ความสูงภายในช่องปากบวกกับตำแหน่งความสูงของลิ้นเป็นพารามิเตอร์หนึ่งที่ทำให้สระเป็นสระปิดหรือเปิด   ตำแหน่งของลิ้นว่าเคลื่อนข้างหน้าหรือข้างหลังเป็นอีกพารามิเตอร์หนึ่งที่ทำให้เป็นสระหน้าหรือหลัง  และตำแหน่งของเพดานอ่อนก็เป็นอีกหนึ่งพารามิเตอร์ ทำให้เป็นเสียงนาสิกหรือจากช่องปาก (oral)  เป็นต้น แต่ละพารามิเตอร์จะมีตัวเลือกที่เป็นไปได้จำนวนหนึ่งซึ่งเรียกว่า ค่าพารามิเตอร์  เช่น [e]  ต่างจาก [ɛ]  ตรงที่มีค่าพารามิเตอร์ช่องเปิดลม (aperture) ที่ต่างกัน   คำว่าลักษณ์ (feature) มักใช้ในหลายความหมาย  โดยหมายถึงพารามิเตอร์บ้าง หมายถึงค่าของพารามิเตอร์บ้าง  แชมป์สันจึงเลี่ยงไม่ใช้คำว่าลักษณ์ (feature)

กลไกการออกเสียงมนุษย์ทำให้มีพารามิเตอร์ต่าง ๆ มากมาย  ในแต่ละภาษาก็ใช้พารามิเตอร์ที่แตกต่างกันไป  พวกนักภาษาศาสตร์เชิงพรรณนา (Descriptivist)  มองว่า ความแตกต่างในเรื่องพารามิเตอร์ที่แต่ละภาษาจะนำมาใช้นั้นทำนายไม่ได้  บางภาษาเลือกใช้ความแตกต่างของเสียงก้องไม่ก้อง (voices/voiceless)  แต่บางภาษาก็ไม่ใช้  เช่น ภาษาอังกฤษแยกความต่างของพารามิเตอร์ช่องเปิดลม (aperture) เป็นสามค่า ได้แก่   pit / pet / pat  แต่ภาษาฝรั่งเศสแยกความต่างของพารามิเตอร์นี้เป็นสี่ค่า  ได้แก่  rit / ré / rale / rat  คือ มองได้ว่า พารามิเตอร์ของการออกเสียงและเสียงต่าง ๆ นั้นมีความเท่าเทียมกัน   ไม่ได้มองว่ามีเสียงใดที่ยากกว่าเสียงอื่น  ๆ โดยธรรมชาติ แต่เป็นเรื่องที่ขึ้นกับภาษานั้น ๆ เอง

แต่เจคอบสันเชื่ออีกอย่าง เขามองว่า มีกลุ่มพารามิเตอร์การออกเสียง (phonetic parameter) จำนวนไม่มากที่มีบทบาทสำคัญต่อการกำหนดความแตกต่างทางภาษา (linguistically distinctive)  และแต่ละพารามิเตอร์ก็มี 2 ค่า  พารามิเตอร์เหล่านี้จัดเรียงกันอย่างเป็นระบบมีลำดับชั้นแน่นอน (system of parameters forms a fixed hierarchy of precedence)   เจคอบสันเสนอว่ามีลักษณ์บ่งความต่าง 12 ลักษณ์ (distinctive features)   ซึ่งแตกต่างจากลักษณ์บ่งความต่างของบลูมฟิลด์เพราะสำหรับบลูมฟิลด์ ความก้องของเสียงอาจจะเป็นลักษณ์บ่งความต่างในภาษาอังกฤษ แต่ไม่เป็นลักษณ์บ่งความต่างในภาษาจีน  ดังนั้น จะไม่มีคำถามว่า ความก้องเป็นลักษณ์บ่งความต่างของภาษาโดยทั่วไปหรือไม่  เพราะว่าไม่ว่าจะเป็นพารามิเตอร์การออกเสียงใดก็สามารถใช้เป็นลักษณ์บ่งความต่างได้อย่างน้อยในบางภาษา   แต่สำหรับเจคอบสัน  ลักษณ์บ่งความต่าง หมายถึงว่า  ลักษณ์นั้นสามารถใช้เพื่อบ่งความต่างได้ในภาษามนุษย์  และเมื่อมีลักษณ์บ่งความต่างเพียง 12 ตัว ภาษาส่วนใหญ่ก็จะใช้ลักษณ์บ่งความต่างทั้ง 12 ตัวนี้   ลักษณ์บ่งความต่าง ณ ที่นี้จึงไม่ใช่พารามิเตอร์การออกเสียงธรรมดา  เพราะแน่นอนว่าพารามิเตอร์การออกเสียงจะต้องมีมากกว่า 12 ตัวแน่ ๆ   จึงมีการจับกลุ่มพารามิเตอร์ที่มองว่าเหมือนกันเชิงจิตวิทยา (psychological equivalent) ไว้เป็นลักษณ์เดียวกัน   เช่น ลักษณ์ 'Flat'  หมายถึง ค่าของพารามิเตอร์การออกเสียงที่มีลักษณะต่อไปนี้ ห่อปาก (lip-rounding), โคนลิ้นสู่ผนังคอ (pharyngalization), และปลายลิ้นม้วน (retroflex)  ผลก็คือมีบางภาษาแยกความต่างระหว่างความเป็นเสียงริมฝีปาก (labialized) กับเสียงกัก (plain stop)  บางภาษาแยกความต่างระหว่างความเป็นเสียงช่องคอ (pharyngalized) กับเสียงกัก (plain stop)  บางภาษาแยกเสียงปลายลิ้นม้วน (retroflex) จากลิ้นแตะปุ่มเหงือก (alveolar) หรือเสียงกักที่ฟัน (dental stop)  แต่จะไม่มีภาษาไหนแยกเสียงริมฝีปาก (labialized) กับเสียงม้วนปลายลิ้น (retroflex)  เพราะทั้งสองอย่างนี้อยู่ในลักษณ์บ่งความต่างอันเดียวกัน  ตรงนี้อธิบายว่าแม้มีความต่างทางเสียงแต่จะไม่มีความต่างเชิงจิตวิทยา  ด้วยวิธีนี้ พารามิเตอร์การออกเสียงหลาย ๆ ตัวจึงถูกลดทอนลงเป็นลักษณ์บ่งความต่างจำนวนน้อยได้

ลักษณ์บ่งความต่างพวกนี้สามารถจัดตามลำดับความสำคัญได้   และเจคอบสันบอกว่าจากการศึกษาการรับภาษาของเด็ก   จะเห็นว่าการเรียนรู้ความแตกต่างนี้ไม่ได้เป็นไปแบบสุ่ม  เช่น จะแยกความต่างระหว่างกักริมฝีปากกับเสียงกักปุ่มเหงือกได้ก่อนแยกความต่างระหว่างเสียงกักปุ่มเหงือกกับสียงกักเพดานอ่อน (velar stop) จึงเป็นเรื่องปกติที่เด็กพูดคำว่า cat ผิดเป็น tat ก่อน   และเสียงกักก็จะเรียนได้ก่อนเสียงเสียดแทรก (fricative)   หรือ ความต่างระหว่างสระหลังปากห่อ (back rounded vowel) [u o] กับสระหน้าปากไม่ห่อ (front spread vowel) [i e]  จะเรียนรู้ได้ก่อนที่จะแยกความแตกต่างของเสียงเหล่านี้กับเสียงสระหน้าปากห่อ (front rounded vowel)  [y o]   เสียง [y o] จึงเป็นเสียงท้าย ๆ ของกลุ่มสระที่เด็กจะเรียนรู้ได้  และความแตกต่างระหว่าง [r] [l] ปกติก็จะปรากฏสุดท้ายในกลุ่มพยัญชนะ

เจคอบสันยังบอกว่า ความต่างนี้พบในภาษาผู้ใหญ่ และในกรณีของผู้ป่วยสูญเสียการสื่อภาษา (aphasia) ด้วย  เช่น ในบางภาษาจะไม่มีสระหน้าปากห่อ (front rounded vowel) [y o]  แต่ไม่มีภาษาไหนที่ไม่มีความต่าง [p] [t]   ยิ่งไปกว่านั้นเสียงที่เรียนรู้ทีหลังนี้ยังไม่ใช่เสียงที่จะใช้เป็นปกติในภาษาที่มีเสียงนั้นด้วย  ส่วนเสียงที่เป็นพื้นฐานความต่างคือ ระหว่างพยัญชนะริมฝีปาก (labial consonant) [m b]  ซึ่งสำหรับเจคอบสัน น่าจะเป็นเสียงพยัญชนะชุดสุดท้ายที่จะหายไปในผู้ป่วยสูญเสียการสื่อภาษานี้  อย่างไรก็ตาม ก็มีตัวอย่างที่ค้านกับทฤษฎีของเจคอบสันและตัวอย่างสนับสนุนที่เจคอบสันยกมาอ้างในเรื่องของผู้ป่วยสูญเสียการสื่อภาษา  ก็มาจากตัวอย่างเพียงจำนวนน้อย  แนวคิดนี้จึงไม่เป็นที่ยอมรับมากนัก

อีกเรื่องหนึ่งที่ได้มาจากสำนักปราก คือ  การมองว่าภาษามีทางเลือกอื่น ๆ ในเรื่องระบบ ทำเนียบภาษา และวัจนลีลาด้วย (a range of alternative 'system', 'register', or 'styles')  ซึ่งพวกนักภาษาศาสตร์โครงสร้างอเมริกันไม่กล่าวถึงเรื่องนี้  จะมองว่าภาษาเป็นระบบเดี่ยว (unitary system)   ทำให้ยากแก่การอธิบายในบางเรื่อง  เช่น  การออกเสียงของคำภาษาต่างประเทศก็เป็นปัญหาต่อการวิเคราะห์ทางสัทวิทยา  เพราะเสียงพวกนั้นมีอยู่จริง  แต่จะจัดให้มีอยู่ในคลังของหน่วยเสียงในภาษาไหม  หรือในกรณีที่เป็นการพูดแบบเร็ว ๆ ทำให้เสียงเปลี่ยนไป  จะทำอย่างไร  ถ้าเป็นพวกนักภาษาศาสตร์เชิงพรรณนา (descriptivist) ก็อาจมองเป็นหน่วยเสียงย่อย   หรือเสียงในคำยืมจากต่างประเทศ  ก็จะตัดสินใจลำบาก เพราะเป็นข้อมูลที่สังเกตพบจริง  แต่พวกสำนักปรากจะบอกได้ว่าเสียงนั้นไม่อยู่ในระบบของหน่วยเสียงในภาษา    หรือในกรณีเสียงที่มีในการพูดแบบเร็ว  ก็มองว่าเป็นเสียงในวัจนลีลาที่ต่างกัน   จึงไม่แปลกที่พวกนี้มองว่ามีการเลือกใช้วัจนลีลาแบบต่าง ๆ ที่เหมาะกับสภาพสังคม (social setting) ที่แตกต่างกัน   งานของนักภาษาศาสตร์สำนักปรากจึงเป็นงานที่นำเอามิติทางสังคมมาเกี่ยวข้องกับภาษาศาสตร์มากกว่าโซซูร์ซึ่งแม้ว่าจะเป็นคนที่เสนอว่าภาษาศาสตร์เป็นสังคมศาสตร์ที่เป็นเรื่องของข้อเท็จจริงทางสังคม  แต่ก็ไม่ได้มองระบบภาษาในลักษณะที่มีหลาย ๆ ระบบตามทำเนียบภาษาหรือวัจนลีลา

อ้างอิง

Sampson, G. (1980). Schools of linguistics : competition and evolution. London: Hutchinson [Prague School 103-129]

Notes

[←1]

https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages

[←2]

Name แทนทั้งสิ่งที่เป็นคำเรียกสิ่งต่าง ๆ และที่เป็นชื่อสิ่งต่าง ๆ หรือคือสามานยนาม (common noun) กับวิสามานยนาม (proper name) ในปัจจุบัน

[←3]

พวกสโตอิก (Stoic) เชื่อว่ามนุษย์กลุ่มแรก ๆ ที่ใช้ภาษาได้ตั้งชื่อเรียกสิ่งต่าง ๆ ที่สะท้อนความหมายแท้จริงสิ่งนั้น ๆ แต่เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงของคำและการสร้างคำใหม่ ๆ ทำให้ไม่เห็นความหมายชัดในคำปัจจุบัน จึงจำเป็นต้องสืบกลับหาคำที่เป็นคำดั้งเดิม (primitive) เหล่านั้นให้ได้

[←4]

โสกราตีสไม่ได้เขียนงานความคิดของตน  แต่มีเพลโตและซีโนโฟน (Xenophon) เป็นผู้บอกเล่าความคิดของโสกราตีสหลังจากที่ต้องตายเพราะเลือกดื่มยาพิษแทนการประกาศว่าความคิดของตนนั้นผิด

[←5]

เพลโตคิดว่ามีสิ่งที่เป็นโลกอุดมคติ (ideal world) เพราะถ้าเราสังเกตธรรมชาติรอบตัวเรา  สิ่งมีชีวิตต่าง ๆ มีการตายแตกสลายไปเหลือเป็นอะตอมซึ่งเป็นหน่วยเล็กสุดตามที่ดิโมคริตูส (Democritus) คิด   แล้วทำไมเมื่อมีการเกิดสิ่งมีชีวิตใหม่  จึงยังคงมีสิ่งมีชีวิตรูปร่างหน้าตาลักษณะเดิม ๆ  อาจแตกต่างกันบ้างในรายละเอียด  แต่เราก็เห็นตรงกันว่าเป็น ม้า เป็น กวาง   แสดงว่าจะต้องมีต้นแบบอยู่ที่ใดที่หนึ่งที่เป็นโลกอุดมคติ  ซึ่งเป็นเหมือนแม่พิมพ์ของสิ่งต่าง ๆ  และสิ่งที่ปรากฏในโลกนี้ก็เคาะมาจากแม่พิมพ์นั้น  คือเรื่องของ form กับ substance นั่นเอง

[←6]

เป็นการแยกตามหลักตรรกศาสตร์ คำกริยาและคุณศัพท์ถูกจัดอยู่ในกลุ่มเดียวกัน ไปจนถึงยุคกลาง (medieval) จึงมีการแยกคำกริยาและคุณศัพท์ออกจากกัน

[←7]

(คำว่า etymology ในภาษากรีกหมายถึง การเผยให้เห็นอย่างชัดเจนถึงความหมายที่แท้จริงของคำ)

[←8]

คำว่า grammatike เกิดขึ้นจากกลุ่มนี้  หมายถึง skill of reading and writing

[←9]

เหตุมาจากการที่พระเจ้าลงทัณฑ์มนุษย์ที่สร้างหอคอยบาเบลทำให้มนุษย์ไม่ได้พูดภาษาเดียวกันอีกต่อไป การเรียกสิ่งต่าง ๆ ในแต่ละภาษาจึงต่างกันไม่สะท้อนความเป็นจริงในโลกได้

[←10]

รูปจาก http://www.indianetzone.com/31/panini_sanskrit_grammarian.htm

[←11]

ตำรา “ไวยากรณ์ไทย-อักขรวิธี” พระยาอุปกิตศิลปสาร   ได้ปรับปรุงแก้ไขและเขียนเพิ่มเติมจากหนังสือ “สยามไวยากรณ์” ที่กรมศึกษาธิการได้จัดทำขึ้น  ฉบับของพระยาอุปกิตศิลปสาร พิมพ์ครั้งแรกปีพ.ศ.๒๔๖๓

[←12]

รูปจาก https://en.wikipedia.org/wiki/Edward_Sapir

[←13]

รูปจาก https://ling.yale.edu/history/leonard-bloomfield

[←14]

รูปจาก https://en.wikipedia.org/wiki/John_Rupert_Firth

[←15]

ในตัวอย่างนี้ ความเป็นเสียงเพดานปาก (palatalized) ทำให้สระมีแนวโน้มที่จะเป็นสระหน้ามากขึ้น)  ซึ่งพวกสัทวิทยาเพิ่มพูนก็มีปัญหาเรื่องนี้เหมือนกัน  เพราะมองทุกอย่างเป็นกฎว่าใช่หรือไม่ใช่เลย  ไม่ได้มองแบบมีแนวโน้ม

[←16]

ถ้าความหมายในภาษาหาได้จากรูปประโยคนั้น  ก็คล้ายกับว่าภาษาเป็นรหัสข้อมูลส่งผ่านจากคนหนึ่งไปสู่อีกคนหนึ่ง  ก็ไม่ต้องอาศัยบริบทสถานการณ์ในการเข้าใจประโยคนั้น  แค่สามารถถอดรหัสได้ก็จะได้ความตามที่ควรเป็น  ถ้าเป็นแบบนี้ภาษาก็มีลักษณะเหมือนเป็นการเข้ารหัสที่คงที่  แต่เฟิร์ธไม่คิดว่าเป็นเช่นนี้  ความหมายของภาษาขึ้นกับสถานการณ์การใช้

[←17]

เมืองเวียนนาอยู่ห่างจากกรุงปราก 15 ไมล์

Table of Contents

ภาพรวมการศึกษาทางภาษาศาสตร์

ไวยากรณ์ดั้งเดิม

ภาษาศาสตร์เปรียบเทียบและเชิงประวัติ

ปฐมบทใหม่ของภาษาศาสตร์

ภาษาศาสตร์โครงสร้างสายอเมริกา

เฟิร์ธและภาษาศาสตร์สำนักลอนดอน

ภาษาศาสตร์สำนักปราก