คลังแผนที่คำศัพท์ภาษาถิ่น ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ประเทศไทย (พ.ศ. 2522)
คลังแผนที่คำศัพท์ภาษาถิ่น ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ประเทศไทย (พ.ศ. 2522) ประกอบด้วยข้อมูลคำศัพท์และแผนที่คำศัพท์ภาษาไทยถิ่น จำนวน 295 หน่วยอรรถ
อนึ่ง ข้อมูลคำศัพท์ทั้งหมดรวบรวมจากการสัมภาษณ์และบันทึกบนแผ่นกระดาษเมื่อ พ.ศ. 2522 จากนั้น ใน พ.ศ. 2553 ‘โครงการแผนที่ภูมิศาสตร์คำศัพท์ภาษาถิ่นอีสาน’ ได้นำข้อมูลดังกล่าวนำมาจัดเก็บใหม่ให้อยู่ในรูปฐานข้อมูลแผนที่ภายใต้ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (Geographic Information System – GIS) และจัดทำเป็นแผนที่เชิงเลข (digital data) ดังแสดงและเผยแพร่ไว้ในเว็บไซต์นี้ในรูปแบบแผนที่คำศัพท์และตารางข้อมูลคำศัพท์
คณะผู้วิจัย ‘โครงการแผนที่ภูมิศาสตร์คำศัพท์ภาษาถิ่นอีสาน’
ผู้วิจัยและรับผิดชอบโครงการ:
- ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. ม.ร.ว. กัลยา ติงศภัทิย์ ภาควิชาภาษาศาสตร์คณะอักษรศาสตร์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
- ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. ศิริวิไล ธีระโรจนารัตน์ (ตำแหน่งในขณะดำเนินโครงการวิจัย) ภาควิชาภูมิศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ผู้ช่วยวิจัยหลัก:
- นางสาวมัลลิกา สุกิจปาณีนิจ
- นางสาวพร้อมพันธ์ ชลถาวรพงศ์
หมายเหตุ : โครงการแผนที่ภูมิศาสตร์คำศัพท์ภาษาถิ่นอีสาน (พ.ศ. 2553) เป็นหนึ่งในโครงการย่อยของโครงการพัฒนาแผนที่ภาษาไทยถิ่นด้วยระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (พ.ศ. 2554) ซึ่งอยู่ภายใต้กลุ่มวิจัยภาษาและเทคโนโลยี ศูนย์แห่งความเป็นเลิศทางวิชาการด้านภาษา ภาษาศาสตร์และวรรณคดี คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย [โครงการต่อเนื่อง 5 ปี]
โครงการแผนที่ภูมิศาสตร์คำศัพท์ภาษาถิ่นอีสาน : ความเป็นมาและวัตถุประสงค์
โครงการแผนที่ภูมิศาสตร์คำศัพท์ภาษาถิ่นอีสาน เป็นอีกหนึ่งโครงการย่อย ภายใต้ ‘โครงการพัฒนาแผนที่ภาษาไทยถิ่นด้วยระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์’ ซึ่งเป็นความร่วมมือระหว่าง ภาควิชาภาษาศาสตร์ และภาควิชาภูมิศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เน้นการประยุกต์ใช้เทคโนโลยีเพื่อประโยชน์ในการศึกษาวิจัยภาษาไทยถิ่น โครงการแผนที่ภูมิศาสตร์คำศัพท์ภาษาถิ่นอีสาน มีวัตถุประสงค์หลักในการจัดทำฐานข้อมูลภูมิศาสตร์คำศัพท์ภาษาไทยถิ่นอีสานในระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (Geographic Information System – GIS) และแสดงผลในรูปแผนที่แสดงการกระจายของคำศัพท์ ทั้งนี้ ข้อมูลภูมิศาสตร์คำศัพท์ภาษาไทยถิ่นอีสานได้ดำเนินการรวบรวมและบันทึกบนแผ่นกระดาษ ในรูปแผนที่ภาษาไทยถิ่นอีสาน ในปีพ.ศ. 2522 โดยภาควิชาภาษาศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย โดยได้รับเงินสนับสนุนการวิจัยจากมูลนิธิฟอร์ด หัวหน้าโครงการ คือ ศาสตราจารย์ ดร. วิจินตน์ ภาณุพงศ์ ผู้ร่วมโครงการได้แก่ คณาจารย์ของภาควิชาภาษาศาสตร์ทุกท่าน สัมภาษณ์ข้อมูลคำศัพท์จากหน่วยอรรถ กว่า 300 หน่วยอรรถ อย่างไรก็ดี เนื่องจากผลการสำรวจและวิเคราะห์ข้อมูลคำศัพท์แสดงลงในแผนที่แผ่นกระดาษ ยากต่อการนำไปใช้ศึกษาต่อยอดร่วมกับงานวิจัยอื่นหรือขยายผลการศึกษา คณะผู้วิจัยในโครงการแผนที่ภูมิศาสตร์คำศัพท์ภาษาถิ่นอีสานจึงได้นำผลการเก็บรวบรวมข้อมูลดังกล่าว มาจัดเก็บใหม่ให้อยู่ในรูปฐานข้อมูลแผนที่คำศัพท์ภายใต้ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ และจัดทำเป็นแผนที่เชิงเลข (digital data) ขึ้น เพื่อสร้างคลังแผนที่ภาษาไทยถิ่นอีสาน พ.ศ. 2522 ข้อมูลที่จัดทำขึ้นสามารถใช้เป็นแหล่งอ้างอิงทางด้านภาษาไทยถิ่นอีสานในประเทศไทย และ นำไปใช้ในการวิเคราะห์ข้อมูลเชิงลึกในด้านอื่น ๆ ต่อไป อีกทั้ง สามารถนำไปใช้เปรียบเทียบกับผลการวิจัยใน “โครงการแผนที่ภูมิศาสตร์คำศัพท์ของประเทศไทย พ.ศ. 2545” ซึ่งเป็นโครงการย่อยอีกโครงการหนึ่งที่ได้รวบรวมข้อมูลคำศัพท์ในระดับประเทศไว้
โครงการแผนที่ภูมิศาสตร์คำศัพท์ภาษาถิ่นอีสาน : การดำเนินการและผลลัพธ์
การเก็บข้อมูลคำศัพท์ภาษาถิ่นใน พ.ศ. 2522 ใช้วิธีการออกภาคสนามและสัมภาษณ์ ดำเนินการโดยคณาจารย์และนิสิตปริญญาโทของภาควิชาภาษาศาสตร์ในขณะนั้น การกำหนดจุดสำรวจ ใช้วิธีการแบ่งพื้นที่ทั้งหมดออกเป็นตารางกริด (grid) กริดละเท่าๆ กัน เก็บข้อมูล 1 จุดในแต่ละกริด รวมทั้งสิ้นประมาณ 180 จุด สัมภาษณ์ข้อมูลคำศัพท์จากหน่วยอรรถ 307 หน่วยอรรถ วิธีออกแบบการเก็บข้อมูล ใช้การตีตารางกริดในแผนที่และออกเก็บข้อมูลภาคสนามตามตารางกริดที่กำหนดไว้ ทำให้ได้ข้อมูลที่มีความละเอียดมากที่สุดวิธีหนึ่ง และข้อมูลที่ได้จัดเป็นหลักฐานชิ้นสำคัญของการบันทึกคำศัพท์ใน พ.ศ. 2522 ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ประเทศไทย โดยสรุป ข้อมูลที่ได้จากการการออกเก็บข้อมูลภาคสนามในปี 2522 ประกอบด้วยข้อมูล 3 แบบดังนี้
- ข้อมูลแผนที่แผ่นกระดาษ
- ข้อมูลรหัสและคำศัพท์ประกอบแผนที่ซึ่งจัดเก็บไว้ในสมุด Logbook
- ข้อมูลแบบสอบถามจากการสัมภาษณ์
อย่างไรก็ดี เนื่องจากพบว่าหลักฐานดังกล่าว ปัจจุบันจัดเก็บอยู่ในแผ่นกระดาษ มีสภาพค่อนข้างชำรุด และยากต่อการนำมาวิเคราะห์เปรียบเทียบความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น โครงการแผนที่ภูมิศาสตร์คำศัพท์ภาษาถิ่นอีสาน จึงได้ทำการกราดข้อมูลภาพ (scan) แผนที่แผ่นกระดาษ และ สมุด Logbook ทั้งหมดเก็บไว้ และ นำระบบสารสนเทศทางภูมิศาสตร์ (GIS) มาใช้ในการจัดทำฐานข้อมูลภูมิศาสตร์คำศัพท์ของภาษาไทยถิ่นอีสานพ.ศ. 2522 ขึ้น
ตัวอย่างแผนที่ของหน่วยอรรถ “ฟักทอง” ดังแสดงในภาพที่ 1 และ 2 ตามลำดับ ข้อมูลคำศัพท์ดังกล่าวนับเป็นข้อมูลที่ทรงคุณค่า แสดงถึงการเก็บข้อมูลคำศัพท์ในภาคอีสานของประเทศไทยอย่างเป็นระบบ และจัดเป็นหลักฐานชิ้นสำคัญของการบันทึกคำศัพท์และภาษาไทยถิ่นที่ใช้ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือใน พ.ศ. 2522
ภาพที่ 1 : ตัวอย่างแผนที่แสดงการกระจายของคำศัพท์ของหน่วยอรรถ “ฟักทอง” (พ.ศ. 2522)
(ที่มา : ผลการสำรวจและสัมภาษณ์ข้อมูลคำศัพท์ โดยภาควิชาภาษาศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เมื่อราว พ.ศ. 2522)
ภาพที่ 2 : ตัวอย่าง Logbook ของคำศัพท์ของหน่วยอรรถ “ฟักทอง” (พ.ศ. 2522)
(ที่มา : ผลการสำรวจและสัมภาษณ์ข้อมูลคำศัพท์ โดยภาควิชาภาษาศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เมื่อราว พ.ศ. 2522)
การดำเนินการแปลงข้อมูลจากแผ่นกระดาษมาให้อยู่ในรูปฐานข้อมูลภูมิศาสตร์คำศัพท์ในระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (Geographic Information System – GIS) นั้น ประกอบด้วยขั้นตอนหลัก ๆ คือ
- ออกแบบระบบฐานข้อมูลภูมิศาสตร์คำศัพท์ภาษาไทยถิ่นอีสาน
- สร้างแผนที่เชิงเลข (digital map) ในระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ ประกอบด้วย
- แผนที่เขตการปกครองระดับจังหวัดในปี 2522 (เกิดจากการลดทอนแผนที่เชิงเลขเขตการปกครองระดับจังหวัดในปัจจุบัน ให้ ตรงกับเขตการปกครองระดับจังหวัดในปี 2522)
- แผนที่เชิงเลขตารางกริดเป็นการสร้างตารางกริดขึ้นใหม่โดยพยายามสร้างซ้อนทับกับแผนที่แผ่นกระดาษเดิมให้ได้มากที่สุดนอกจากนี้ยังทำการปรับตารางกริดให้มีตารางกริดย่อยลงไปในพื้นที่บางส่วนเพื่อให้สามารถบันทึกข้อมูลคำศัพท์ที่ได้สำรวจไว้เดิมได้สอดคล้องตรงกันมากที่สุด
- กำหนดและลงรหัสข้อมูลคำศัพท์ในแผนที่เชิงเลขตารางกริด
- สร้างแผนที่ผลลัพธ์ในรูปแผนที่แสดงการกระจายของคำศัพท์ได้อย่างสมบูรณ์ตามจำนวนหน่วยอรรถที่สามารถขึ้นรูปได้รวม 295 แผ่น ตัวอย่างผลลัพธ์แผนที่เชิงเลขในระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (Geographic Information System – GIS) ที่จัดทำขึ้นใน พ.ศ. 2553 แสดงไว้ในภาพที่ 3
ภาพที่ 3 : แผนที่เชิงเลข (digital map) ซึ่งสร้างด้วยระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS)
เพื่อแสดงการกระจายของคำศัพท์ของหน่วยอรรถ “ฟักทอง” (พ.ศ. 2522)
ในการดำเนินการ ข้อจำกัดและปัญหาที่พบคือปัญหาการลงรหัสข้อมูลกล่าวคือ
- รหัสคำศัพท์บางคำในสมุด Logbook ไม่มีสัญลักษณ์กำกับในแผนที่
- สัญลักษณ์บางคำถูกกำหนดขึ้นใน Logbook แต่ไม่ได้นำมาใช้แสดงสัญลักษณ์ในแผนที่
- บางสัญลักษณ์มีปรากฏบนแผนที่ แต่ไม่มีกำกับในสมุด logbook ดังนั้น จากข้อมูลหน่วยอรรถในการเก็บข้อมูลภาคสนามทั้งหมด 307 หน่วยอรรถ สามารถนำมาขึ้นรูปและสร้างแผนที่สมบูรณ์ได้รวม 295 หน่วยอรรถ ***
*** หมายเหตุ : เดิมข้อมูลคำศัพท์ที่พบนำมาขึ้นรูปสร้างแผนที่ได้ 298 หน่วยอรรถ แต่ขาดความสมบูรณ์ตามข้อจำกัดที่ได้กล่าวมาข้างต้น ดังนั้น การเผยแพร่ผลลัพธ์ในเว็บไซต์นี้ จึงนำเฉพาะ แผนที่ที่มีความสมบูรณ์สามารถนำไปใช้งานได้จริง รวม 295 หน่วยอรรถ)
กิตติกรรมประกาศ
คณะวิจัย ‘โครงการแผนที่ภูมิศาสตร์คำศัพท์ภาษาถิ่นอีสาน’ ขอขอบคุณ กระทรวงคมนาคม ที่ให้ความอนุเคราะห์ข้อมูลแผนที่เชิงเส้นในรูป ‘shape file’ แสดงเขตการปกครองในระดับตำบลของประเทศไทยใน “ชุดข้อมูล MOT Transport FGDS” ขอขอบคุณ โครงการในแผนพัฒนาวิชาการ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ภายใต้ ‘โครงการศูนย์แห่งความเป็นเลิศด้านภาษาและภาษาศาสตร์’ ของคณะอักษรศาสตร์ ที่ให้งบประมาณสนับสนุนการดำเนินโครงการอย่างต่อเนื่อง รวมทั้งขอขอบคุณ ภาควิชาภูมิศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ ที่อนุญาตให้ใช้สถานที่และอุปกรณ์คอมพิวเตอร์ในการแปลงข้อมูลแผนที่แผ่นกระดาษเข้าสู่ระบบคอมพิวเตอร์ ตลอดจน ผู้ช่วยวิจัยและนิสิตภาควิชาภูมิศาสตร์จำนวนมาก ที่ช่วยให้งานด้านต่าง ๆ ของโครงการนี้ให้สำเร็จลุล่วงลงได้อย่างสมบูรณ์
